Dev Uthani Ekadashi 2026: આ વર્ષે 20 નવેમ્બર, 2026ના રોજ દેવઉઠી એકાદશી (Dev Uthani Ekadashi) ઉજવવામાં આવશે. હિન્દુ ધર્મમાં આ એકાદશીનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ છે. માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે અને ત્યારબાદ શુભ તથા માંગલિક કાર્યોની શરૂઆત થાય છે. દેવઉઠી એકાદશી પર વ્રત અને પૂજા કરવાની સાથે ચોખા ન ખાવાની પરંપરા પણ વર્ષોથી ચાલી આવે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ દિવસે ચોખા ખાવાની મનાઈ શા માટે છે? તેની પાછળ એક રસપ્રદ પૌરાણિક કથા અને ધાર્મિક માન્યતા જોડાયેલી છે.
એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવાની મનાઈ કેમ છે?
હિન્દુ ધર્મમાં એકાદશીના દિવસે વ્રત, ઉપવાસ અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. આ દિવસે ભક્તો શાલિગ્રામ સ્વરૂપે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા પણ કરે છે. એકાદશીના વ્રતમાં અનાજ ખાવાનું ટાળવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ચોખા ખાવાની મનાઈ છે. આ પરંપરા પાછળ ધાર્મિક કથા અને માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.
ચોખા ન ખાવા પાછળની પૌરાણિક કથા
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, પ્રાચીન સમયમાં મહર્ષિ મેધાએ માતા શક્તિના ક્રોધથી બચવા માટે પોતાનો દેહ ત્યાગ કર્યો હતો. એવું કહેવાય છે કે જે દિવસે મહર્ષિ મેધાએ પોતાનો દેહ છોડ્યો હતો, તે દિવસે એકાદશી તિથિ હતી. તેમનો દેહ પૃથ્વીમાં સમાઈ ગયો હતો.
માન્યતા પ્રમાણે, મહર્ષિ મેધાના શરીરના અંશમાંથી પૃથ્વી પર ચોખા અને જવની ઉત્પત્તિ થઈ હતી. આ જ કારણથી ચોખા અને જવને મહર્ષિ મેધા સાથે જોડવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન કરવું એટલે મહર્ષિ મેધાના શરીરના અંશનું સેવન કરવા સમાન છે. તેથી આ દિવસે ચોખા ખાવાની મનાઈ રાખવામાં આવે છે.
એકાદશી પર ચોખા ન ખાવા પાછળની વૈજ્ઞાનિક માન્યતા
એકાદશીના દિવસે ચોખા ન ખાવા પાછળ કેટલીક પરંપરાગત માન્યતાઓ પણ જણાવવામાં આવે છે. આ માન્યતા મુજબ, ચોખામાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ચંદ્રને જળ તત્વ અને મન સાથે જોડવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ચંદ્રની અસરને કારણે શરીરમાં રહેલા જળ તત્વ પર પણ પ્રભાવ પડી શકે છે.
પરંપરાગત માન્યતા અનુસાર, એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન કરવાથી મનની એકાગ્રતા પર અસર થઈ શકે છે અને મન વિચલિત થઈ શકે છે. જ્યારે એકાદશીનો દિવસ વ્રત, ધ્યાન, પૂજા અને મન પર સંયમ રાખવાનો દિવસ છે. તેથી આ દિવસે ચોખાથી દૂર રહેવાની પરંપરા ચાલી આવે છે.
જોકે, ચોખા ખાવાથી મન અશાંત થાય છે અથવા ચંદ્રની અસર વધે છે તેવા દાવાઓને સાબિત કરતા પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. આ બાબતને વૈજ્ઞાનિક હકીકત કરતાં પરંપરાગત ધાર્મિક માન્યતા તરીકે સમજવી જોઈએ.
એકાદશીના દિવસે શું કરવું જોઈએ?
એકાદશીના દિવસે ભક્તો ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, મંત્રજાપ કરે છે અને ધાર્મિક ગ્રંથોનું વાંચન કરે છે. ઘણા લોકો આ દિવસે નિર્જળ વ્રત રાખે છે, જ્યારે કેટલાક લોકો ફળાહાર કરીને ઉપવાસ કરે છે. વ્રત દરમિયાન ચોખા, ઘઉં અને અન્ય અનાજ ખાવાનું ટાળવામાં આવે છે. જોકે, વ્રત કરવાની રીત પરિવારની પરંપરા અને વ્યક્તિની શારીરિક ક્ષમતા પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
આમ, એકાદશીના દિવસે ચોખા ન ખાવાની પરંપરા પાછળ મહર્ષિ મેધા સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા અને ધાર્મિક માન્યતાઓ મુખ્ય છે. વર્ષોથી ચાલતી આ પરંપરાનું પાલન આજે પણ ઘણા લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે છે.
