Makar Sankranti 2026: મકર સંક્રાંતિ હિન્દુ ધર્મના મુખ્ય તહેવારોમાંનો એક છે, જે સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરવા પર મનાવવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી માન્યતા પ્રચલિત છે કે દર 72 વર્ષે મકર સંક્રાંતિની તારીખ એક દિવસ આગળ વધી જાય છે. લોકોનું કહેવું છે કે પહેલા આ તહેવાર 13-14 જાન્યુઆરીએ આવતો હતો, હવે 14-15 જાન્યુઆરીએ આવે છે અને ભવિષ્યમાં તે 15-16 જાન્યુઆરીએ આવશે. જ્યોતિષ ગણિત અને ખગોળ વિજ્ઞાન મુજબ આ બદલાવ સૂર્યની ગતિ અને પૃથ્વીના અક્ષીય પરિભ્રમણ (Precession of Equinoxes) ને કારણે થાય છે.
ઉત્તરાયણ અને મકર સંક્રાંતિ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો ઉત્તરાયણ અને મકર સંક્રાંતિને એક જ માને છે, પરંતુ તેમાં તફાવત છે. ખગોળ વિજ્ઞાન મુજબ ઉત્તરાયણ ત્યારે થાય છે જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધે છે, જે 21 ડિસેમ્બરે થાય છે. જ્યારે મકર સંક્રાંતિ સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશ પર મનાવાય છે. પ્રાચીન સમયમાં આ બંને ઘટનાઓ લગભગ એક જ સમયે (21-22 ડિસેમ્બર) થતી હતી, પરંતુ 'પ્રિશેસન ઓફ ઈક્વીનોક્સ' (Precession of Equinoxes) ને કારણે હવે તેમાં અંતર આવી ગયું છે. તેથી ઉત્તરાયણ 21 ડિસેમ્બરે હોય છે પણ આપણે મકર સંક્રાંતિ 14-15 જાન્યુઆરીએ ઉજવીએ છીએ.
તારીખ બદલવા પાછળનું વિજ્ઞાન
મકર સંક્રાંતિ સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશ પર નક્કી થાય છે. સૂર્ય 12 રાશિઓનું ચક્ર પૂર્ણ કરવામાં આશરે 365 દિવસ અને 6 કલાકનો સમય લે છે, જ્યારે અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં માત્ર 365 દિવસ હોય છે. આ વધારાના 6 કલાકના અંતરને લીપ યર (Leap Year) દ્વારા દર 4 વર્ષે એક દિવસ ઉમેરીને સરભર કરવામાં આવે છે. સૂર્યની ગતિ હંમેશા એકસરખી હોતી નથી, જેના કારણે મકર સંક્રાંતિ 14 કે 15 જાન્યુઆરીની આસપાસ જ રહે છે અને 13 જાન્યુઆરી પહેલાં કે 16 જાન્યુઆરી પછી જતી નથી.
72 વર્ષનું ચક્ર કેવી રીતે કામ કરે છે?
જ્યોતિષીય ગણિત મુજબ સૂર્યનો મકર રાશિમાં પ્રવેશ દર વર્ષે લગભગ 20 સેકન્ડના વિલંબથી થાય છે. આ ગણતરી પ્રમાણે દર 3 વર્ષે આ વિલંબ 1 કલાકનો થઈ જાય છે અને 72 વર્ષમાં તે એક પૂરા દિવસના વિલંબમાં પરિણમે છે. આ પ્રક્રિયા પૃથ્વીના અક્ષીય પરિભ્રમણને કારણે થાય છે, જે ટ્રોપિકલ રાશિચક્રને દર 72 વર્ષે 1 ડિગ્રી શિફ્ટ કરે છે. એક અંદાજ મુજબ, હજાર વર્ષ પહેલાં મકર સંક્રાંતિ 1 જાન્યુઆરીએ મનાવાતી હતી અને આવનારા 5000 વર્ષ પછી તે ફેબ્રુઆરીના અંતમાં મનાવવામાં આવશે. જોકે, વર્ષ 2077 સુધી તે 14 કે 15 જાન્યુઆરીએ જ રહેશે.
ઈતિહાસમાં બદલાયેલી તારીખોના પુરાવા
ઐતિહાસિક પ્રમાણો દર્શાવે છે કે સમયની સાથે મકર સંક્રાંતિની તારીખ બદલાતી રહી છે. રાજા હર્ષવર્ધન (606-647 ઈ.સ.) ના સમયમાં આ તહેવાર 24 ડિસેમ્બરે મનાવવામાં આવતો હતો. મુઘલ શાસક અકબરના સમયમાં (1542-1605 ઈ.સ.) તે 10 જાન્યુઆરીએ હતો, જ્યારે શિવાજી મહારાજના સમયમાં 11 જાન્યુઆરીએ આવતો હતો. 18મી સદીમાં તે 12 કે 13 જાન્યુઆરીએ મનાવાતો હતો. વર્ષ 1902 થી અત્યાર સુધી તે 14 કે 15 જાન્યુઆરીએ જ રહ્યો છે. આ તફાવત સૂર્યની સાઈડરિયલ ગતિ અને ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર વચ્ચેના અંતરને કારણે છે.