ડો. ઋતુ સારસ્વત
તાજેતરમાં કેરળ હાઈકોર્ટે કહ્યું કે કાયદો લિવ-ઈન રિલેશનશિપને લગ્ન તરીકે માન્યતા આપતો નથી. લિવ-ઇન-રિલેશનશિપનો અર્થ લગ્ન નથી. આમાં છૂટાછેડાની માંગ પણ થઈ શકે નહીં. સહવાસમાં રહેતા અરજદાર દંપતીની છૂટાછેડા માટેની અરજી પર કોર્ટે આ ટિપ્પણી કરી હતી. જસ્ટિસ એ. મોહમ્મદ મુશ્તાક અને સોફી થોમસની ડિવિઝન બેન્ચે એમ પણ કહ્યું કે 'લગ્ન એ એક સામાજિક સંસ્થા છે, જેને કાયદા દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. તે સમાજમાં સામાજિક અને નૈતિક આદર્શોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કોર્ટનું આ અવલોકન સ્પષ્ટ કરે છે કે કહેવાતા આધુનિકતાના તમામ દાવાઓ વચ્ચે આ સત્યને નકારી શકાય નહીં કે લગ્ન હજી પણ સામાજિક અને નૈતિક આદર્શો સ્થાપિત કરતી સંસ્થા છે.
એ સમજવું જરૂરી છે કે લગ્ન સંબંધ હોય કે સહવાસતેમાં રહેતું યુગલ સામાન્ય માનવી હોય છે. એવું નથી કે યુગલ સહજીવનમાં પ્રવેશતાની સાથે જ યાંત્રિક માનવમાં ફેરવાઈ જાય છે. તેઓ પણ પરિણીત યુગલની જેમ જ તણાવ, અપેક્ષાઓ અને વિખવાદ ધરાવે છે. તો પછી એવું શું છે કે સહજીવનમાં જીવતા યુવાનોનું પૂર છે. આનો સ્પષ્ટ જવાબ પોતાને કહેવાતા આધુનિક સાબિત કરવાનો પ્રયાસ છે. સ્યુડો-આધુનિકતા શરૂઆતમાં પોતાને મુક્ત અને ભીડથી અલગ સાબિત કરવા માટેનું પ્રથમ પગલું લાગે છે, પરંતુ આખરે તે સહજીવનમાં જીવતા યુગલોને એવી રીતે ફસાવે છે કે બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી. જો આ કેસ ન હોત તો અદાલતો પાસે સહવાસમાં રહેતા યુગલોને સંડોવતા કેસોની લાંબી સૂચિ ન હોત.
નોંધનીય છે કે 8 એપ્રિલ 2015ના રોજ ધન્નુ લાલ અને અન્ય વિ. ગણેશ રાય અને અન્યના કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે કહ્યું હતું કે કાયદો લિવ-ઇન સંબંધોને સ્વીકારે છે, પરંતુ તેને યોગ્ય માનતો નથી. ચોક્કસ સામાજિક સંસ્થા, સામાજિક અને નૈતિક આદર્શ જેવા શબ્દો વર્તમાન યુવા પેઢીના શબ્દકોશમાં જોવા મળશે નહીં જેણે સાચા અને ખોટા વચ્ચેનો તફાવત છોડી દીધો છે. ક્ષણભર માટે સ્વીકારીએ તો પણ સ્વાયત્તતાના તર્કના આધારે સમાજને પીરસવામાં આવેલ લિવ-ઈન-રિલેશનશિપ પોતે જ તેમના ગળામાં હાડકું બનતી દેખાય છે. સામાન્ય રીતે યુવા પેઢી લગ્નને એક બંધન તરીકે જુએ છે.જ્યાં પરસ્પર મતભેદોના કિસ્સામાં યુગલોએ જટિલ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે અને છૂટાછેડા માટે કોર્ટમાં જવું પડે છે. તેમના માટે આ તોફાનોમાંથી છુટકારો મેળવવાનો સરળ રસ્તો છે 'સહજીવન'. જ્યાં જ્યારે પણ તેઓ અલગ થવા ઈચ્છે ત્યારે સ્વતંત્રતાના દરવાજા ખોલી શકાય છે. પરંતુ શું ખરેખર એવું બને છે?
આ સત્યને ગમે તેટલું નકારવામાં આવે પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે સહજીવનમાં સાથે રહેતા યુગલો પણ એકબીજા સાથે ત્યારે જ જીવી શકે છે જ્યારે તેમનામાં પ્રેમ હોય. પ્રેમમાંથી જન્મેલો સંબંધ જ્યારે એક છત નીચે સાથે રહીને સંબંધોને છૂટા પાડે છે ત્યારે તેની સાથે જવાબદારીઓ, અપેક્ષાઓ અને વિરોધાભાસો પણ જન્મે છે. ક્યારેક આ વિરોધાભાસ એટલો વધી જાય છે કે અલગ થવાની સ્થિતિ સર્જાય છે. પછી એકબીજા પર આક્ષેપો અને પ્રતિઆક્ષેપોથી પ્રતિષ્ઠાની દરેક સીમા તૂટી જાય છે. અદાલતોમાં એવા પણ ઘણા કિસ્સાઓ છે કે જ્યાં સહવાસના સંબંધના અંત પછી પુરુષ પાર્ટનર પર બળાત્કારનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હોય જે વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતાની વાત કરતા યુવાનોને ક્યાંય છોડતો નથી. એવું વિચારવું મૂર્ખતા હશે કે લગ્નમાં દંપતીની કેટલીક પ્રતિબદ્ધતાઓ છે, તેથી આ બંધનમાંથી છૂટકારો મેળવવાનો સહવાસ એ એક સરળ અને સરળ રસ્તો છે.
શું સિમ્બાયોસિસમાં જીવતા યુગલો લાગણીહીન, બેજવાબદાર અને સંપૂર્ણપણે મુક્ત-સ્પિરિટેડ છે? પ્રશ્ન એ છે કે જો આ સાચું હોત તો સહવાસમાં રહેતા યુગલો કાયદેસર રીતે પરિણીત યુગલોની જેમ કોર્ટમાં જતા ન હોત. નવેમ્બર 2021 માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં આર કલાઈસેલ્વી વિરુદ્ધ વી જોસેફ બેબીનો કેસ આવ્યો. ત્યારબાદ જસ્ટિસ એસ. વૈદ્યનાથન અને વિજય કુમારે અવલોકન કર્યું હતું કે લાંબા સમય સુધી સાથે રહેવાથી પક્ષકારોને ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ વૈવાહિક વિવાદ ઊભો કરવાનો કોઈ કાયદેસર અધિકાર આપી શકાતો નથી, સિવાય કે તેઓ કાયદા અનુસાર લગ્ન કરે.
સહવાસમાં રહેતી વખતે લગ્ન સંબંધિત અધિકારો માટે કોર્ટમાં અપીલ કરવી હાસ્યાસ્પદ લાગે છે.પરંતુ ગંભીરતાથી વિચારીએ તો આવા યુગલો પોતાની પરિસ્થિતિ વિશે મૂંઝવણમાં હોય છે. એક તરફ તેઓ લગ્નની પરંપરાગત પ્રણાલીને નકારી રહ્યા છે કારણ કે તેમના માટે લગ્ન એ એક પ્રાચીન અને જર્જરીત પરંપરા છે. તો બીજી તરફ તેઓ આયાત કરાયેલી સહજીવનની પરંપરામાં સમાન અપેક્ષાઓ અને જવાબદારીઓ માટે પોકાર કરતા જણાય છે. સહવાસ તરફ ઝોક ધરાવતા કેટલાક યુવાનો એવા છે કે જેમણે કિશોરાવસ્થામાં જ પોતાના માતા-પિતાના વિયોગનો ભોગ લીધો છે, પરંતુ એ સમજવાની જરૂર છે કે કેટલાક વૈવાહિક સંબંધોની નિષ્ફળતા એ લગ્નની સંસ્થાની નિષ્ફળતા નથી અને ન તો સહવાસ છે. ની સ્વાયત્તતા તેની સફળતાની ખાતરી આપે છે. એક મહત્વની હકીકત, જે સૌથી વધુ વિચારવા જેવી છે, તે એ છે કે વ્યક્તિ સ્વતંત્રતા અને સ્વાયત્તતાની હિમાયત જ્યાં સુધી વ્યક્તિનો પોતાનો હોય ત્યાં સુધી વાજબી છે. આ સત્ય ક્યારેય ભૂલી શકાય નહીં કે સહજીવનમાંથી જન્મેલા બાળકો અસુરક્ષિત ભવિષ્યની સાથે સમાજમાં અસામાન્ય પડકારોનો સામનો કરવા મજબૂર હોય છે.
(લેખક સમાજશાસ્ત્રના પ્રોફેસર છે)