રાજનાથ સિંહ. એક કહેવત છે કે યુદ્ધમાં સત્ય ઘણીવાર પહેલો ભોગ બને છે. આ વાત રાજકીય પરિદૃશ્ય અને સ્પર્ધામાં પણ વધુને વધુ લાગુ પડી રહી છે. આ સંદર્ભમાં, "પોસ્ટ-ટ્રુથ" જાહેર ચર્ચાનું એક મુખ્ય પાસું બની રહ્યું છે. "પોસ્ટ-ટ્રુથ" એ એવી પરિસ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં બનાવટી કથાઓ સત્ય અને તથ્યોને બદલે છે. એકવાર શૈક્ષણિક ચર્ચા સુધી મર્યાદિત થઈ ગયા પછી, "પોસ્ટ-ટ્રુથ" રોજિંદા રાજકારણનો ભાગ બની રહ્યું છે. ખોટી માહિતી અને ખોટી કથાઓ માત્ર જાહેર અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરી રહ્યા નથી, પરંતુ શંકા અને શંકાના બીજ પણ વાવી રહ્યા છે, જે કોઈપણ લોકશાહી પ્રણાલીના પાયા તરીકે રહેલી સંસ્થાઓને બદનામ કરી રહ્યા છે. "પોસ્ટ-ટ્રુથ"ના પ્રભાવ હેઠળ, બનાવટી વાતો ત્યાં સુધી પુનરાવર્તિત થાય છે જ્યાં સુધી તે સાચી ન દેખાય. આવી પરિસ્થિતિમાં, સત્ય માત્ર નબળું અને ઝાંખું થતું નથી, પરંતુ જૂઠાણું ધીમે ધીમે સત્યનું સ્વરૂપ લેવાનું શરૂ કરે છે.
આજે, જ્યારે કોંગ્રેસ અને કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ જાણી જોઈને વિવાદ, પ્રચાર અને ખોટા દાવાઓ દ્વારા અરાજકતાનું વાતાવરણ બનાવવામાં વ્યસ્ત છે, ત્યારે એ સ્પષ્ટ છે કે ભારતનું રાજકીય પ્રવચન "સત્ય પછીના" વલણથી મુક્ત નથી. એવું નથી કે લોકશાહીમાં બંધારણીય સંસ્થાઓ ટીકાથી પર હોય છે. વૈચારિક મતભેદોને કારણે મતભેદ અને મનભેદ લોકશાહીમાં સ્વાભાવિક અને જરૂરી બંને છે, પરંતુ તે એક "સામાજિક કરાર" સાથે પણ આવે છે જે રાષ્ટ્રીય હિતોને વ્યક્તિગત, રાજકીય અથવા પક્ષપાતી હિતોથી ઉપર રાખે છે. આજે, જ્યારે આ કરાર પર જ હુમલો થઈ રહ્યો છે, ત્યારે સત્યને ઉજાગર કરવું જરૂરી છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી, વિપક્ષી પક્ષો ચૂંટણી પંચની છબી ખરાબ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, ક્યારેક ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનો (EVM)માં ખામીઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરીને તો ક્યારેક મતદાર યાદીઓના ખાસ સઘન સંશોધન (SIR) અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરીને. 2024માં, "એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ વિરુદ્ધ ભારતીય ચૂંટણી પંચ"ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે EVM સંબંધિત બધી ચિંતાઓનો અંત લાવ્યો અને પેપર બેલેટ સિસ્ટમ પર પાછા ફરવાની માંગને ફગાવી દીધી. સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે નક્કર તથ્યો અથવા ડેટા વિના ફક્ત શંકાના આધારે ચૂંટણી પ્રક્રિયા વિશે વારંવાર શંકાઓ ઉભી કરવી નિંદનીય અને અનિચ્છનીય છે. આ હોવા છતાં, EVM વિશે શંકાઓ ઉભી કરવાના પ્રયાસો બંધ થયા નથી.
ભૂતકાળમાં પણ વિવિધ સરકારો હેઠળ પણ SIR પ્રક્રિયા ચાલુ રહી હતી તે વાતને અવગણી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે 2025ના પોતાના નિર્ણયમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણી માટે મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ એ મૂળભૂત પૂર્વશરત છે. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જવાબદારી છે કે તેઓ મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ, સંપૂર્ણતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરે. જો કે, સત્ય પછીના આ યુગમાં, આ સરળ વહીવટી પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ રાજકીય વિરોધના હથિયાર તરીકે થઈ રહ્યો છે, જેનાથી લોકોના મનમાં શંકા પેદા થઈ રહી છે. આ વિરોધ પ્રચાર માત્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને જ નિશાન બનાવી રહ્યો નથી, પરંતુ ચૂંટણી પંચ જેવી વિશ્વસનીય અને નિષ્પક્ષ બંધારણીય સંસ્થાની વિશ્વસનીયતાને પણ નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂકની પ્રક્રિયામાં વિરોધ પક્ષના નેતા સામેલ હોય ત્યારે પણ આ બધું થઈ રહ્યું છે. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળની સરકારો દરમિયાન, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક મનસ્વી રીતે કરવામાં આવતી હતી, જેમાં કોઈનો અભિપ્રાય લેવામાં આવતો ન હતો. બંધારણીય સંસ્થાઓની ગરિમા અને સ્વતંત્રતાનો અનાદર કરવાનો કોંગ્રેસનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. દેશની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી પણ થઈ તે પહેલાં, તત્કાલીન સરકારે બંધારણીય સુધારા દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને ઉથલાવી દીધો, જેનાથી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધો વધી ગયા.
કટોકટીના કલંકિત પ્રકરણ અને તે દરમિયાન નાગરિકો પર થયેલા ક્રૂર દમનને ક્યારેય ભૂલી શકાય નહીં. કોંગ્રેસ પક્ષનું વલણ સ્પષ્ટ છે: જ્યારે પણ સંસ્થાઓ તેની ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરશે નહીં, ત્યારે તે તેમની કાયદેસરતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવશે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પણ કોંગ્રેસના "સત્ય પછીના" રાજકારણનો ભોગ બની છે. 2019માં કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીએ રાફેલ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને ખોટી રીતે ટાંકી હતી, જેના માટે તેમણે બિનશરતી માફી માંગવી પડી હતી. રાહુલ ગાંધીએ પણ ભ્રામક દાવો કર્યો હતો કે બીજા દેશે ભારતીય પ્રદેશ પર કબજો કર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને આ માટે ઠપકો આપતા કહ્યું હતું કે એક સાચો ભારતીય ક્યારેય આવી વાત નહીં કહે.
લોકશાહીમાં કોઈ નિર્ણય સાથે અસંમતિ વ્યક્ત કરી શકાય છે, પરંતુ તે અસંમતિ જૂઠાણા પર આધારિત ન હોઈ શકે, કે તેનો હેતુ અરાજકતા ફેલાવવાનો ન હોઈ શકે. આ સંદર્ભમાં બાબાસાહેબ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના ઉપદેશો વધુ સુસંગત બને છે, ચેતવણી આપે છે કે ગેરબંધારણીય પદ્ધતિઓના ઉપયોગથી ઉદ્ભવતા જોખમો વિનાશક હોઈ શકે છે. વિપક્ષી નેતાઓએ ડૉ. આંબેડકરના "અરાજકતાના વ્યાકરણ" પરના ઐતિહાસિક ભાષણની નોંધ લેવી જોઈએ અને લોકશાહીમાં અસંમતિ અને અરાજકતા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જોઈએ.
અમે માનીએ છીએ કે જીવંત લોકશાહીનો પાયો ફક્ત રાજકીય સમાનતા જ નહીં, પણ આર્થિક અને સામાજિક ન્યાય પણ છે. આ આપણી સરકારના તમામ નિર્ણયોનો આધાર છે. એક મજબૂત અને પરિપક્વ લોકશાહી માટે એ પણ જરૂરી છે કે અસંમતિ અને ચિંતાઓ કાયદેસર અને લોકશાહી માધ્યમો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવે અને અરાજકતા દ્વારા નહીં, પરંતુ સંવાદ અને સૌહાર્દપૂર્ણ માધ્યમો દ્વારા ઉકેલવામાં આવે. સમયની જરૂરિયાત એ છે કે ભારતનો ઉદય, તેની લોકશાહી સંસ્થાઓ સાથે, રાજકીય હારની હતાશામાં બંધક ન બને.
(લેખક સંરક્ષણ પ્રધાન છે)