Sahil Wakode IIT Bombay Case: ડૉ. મનીષ દાભાડે. IIT બોમ્બેના વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેની આત્મહત્યા એક ગંભીર માનવીય દુર્ઘટના છે. એક પરિવારે એક પુત્ર ગુમાવ્યો છે, સહપાઠીઓ આઘાત અને આક્રોશમાં છે, કેમ્પસમાં વિશ્વાસ તૂટી ગયો છે અને એક શિક્ષક આરોપોનો સામનો કરી રહ્યો છે.
આવા સમયે સહાનુભૂતિ, સંયમ અને નિષ્પક્ષતા જરૂરી છે. વ્યક્તિના દુ:ખને નકારી શકાય નહીં, પરંતુ દુ:ખને પુરાવામાં ફેરવી શકાય નહીં. સંસ્થાની પ્રતિષ્ઠાનો ઉપયોગ આરોપોને ઢાંકવા માટે બહાના તરીકે કરી શકાતો નથી અને ફક્ત આરોપોનો ઉપયોગ કોઈને દોષિત ઠેરવવા માટે કરી શકાતો નથી. આ બાબતમાં નિષ્પક્ષ તપાસ એ સત્ય સુધી પહોંચવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે. વિદ્યાર્થીની આત્મહત્યાને રાજકીય અખાડો બનવા દેવો જોઈએ નહીં.
ટીવી પર ઉશ્કેરણીજનક ચર્ચાઓ, ડિજિટલ મીડિયા પર તાત્કાલિક નિર્ણયો અને દોષ સાબિત થાય તે પહેલાં ધરપકડ અથવા નિર્દોષ છૂટવાની માંગણીઓ - આ બધું સત્યની શોધને મુશ્કેલ બનાવે છે.
આત્મહત્યા એ સમાજ અને સંસ્થાઓ માટે આત્મનિરીક્ષણનો ક્ષણ છે. IIT ફક્ત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ નથી, તે સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી સફળ વૈશ્વિક ચિહ્નોમાંની એક છે. QS વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ 2026માં IIT બોમ્બે વિશ્વમાં 129માં ક્રમે છે અને ભારતમાં બીજા ક્રમે છે. દાયકાઓની સખત મહેનત દ્વારા મેળવેલી આ પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, પરંતુ પ્રતિષ્ઠા પ્રશ્નોને દબાવીને નહીં પણ પ્રામાણિકપણે મુશ્કેલ પ્રશ્નોનો સામનો કરીને સુરક્ષિત છે.
સાહિલના મૃત્યુ તરફ દોરી જતી ઘટનાઓ અંગે બે અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણ ઉભરી આવ્યા છે. એક તરફ પરીક્ષા દરમિયાન ફોનના ઉપયોગનો મુદ્દો અને પરિવાર દ્વારા જાતિ ભેદભાવના આરોપો છે. બીજી તરફ IIT બોમ્બેનો દાવો છે કે, વિદ્યાર્થીએ વહીવટીતંત્ર સમક્ષ કોઈ ફરિયાદ નોંધાવી નથી.
શિક્ષક સમુદાયનો દાવો છે કે, પરીક્ષા નિરીક્ષકે ફક્ત સંસ્થાની સ્થાપિત પ્રક્રિયાઓનું પાલન કર્યું હતું. પોલીસે આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરણી માટે SC/ST અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ અને SC/ST અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ હેઠળ કેસ નોંધ્યો છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ આરોપ સાબિત થયા નથી.
આથી કોઈપણ એક અનુકૂળ વાર્તાને અંતિમ સત્ય તરીકે સ્વીકારવી ખોટી હશે. ભારતમાં જાતિ ભેદભાવ એક સામાજિક વાસ્તવિકતા છે અને એવું માનવું મૂર્ખામીભર્યું હશે કે, પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓના દરવાજા સુધી પહોંચ્યા પછી જાતિનો પ્રભાવ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ભેદભાવ હંમેશા ખુલ્લા લેખિત આદેશ તરીકે પ્રગટ થતો નથી. તે ઉપહાસ અને અવમૂલ્યન તરીકે પણ પ્રગટ થઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત રાષ્ટ્રીય કાર્યદળે ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનામત વિરોધી ભાવના, જાતિ આધારિત ઉપહાસ, સૂક્ષ્મ આક્રમકતા અને અસમાન શૈક્ષણિક સમર્થન જેવી સમસ્યાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. રાજકીય મુદ્દાઓ તરીકે વાસ્તવિક ફરિયાદોને ફગાવી દેવાથી પીડિત વિદ્યાર્થીઓનો વિશ્વાસ ઓછો થશે અને તેઓ ફરિયાદો નોંધાવવાથી નિરાશ થશે, પરંતુ બીજી બાજુ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
વિદ્યાર્થીને પરીક્ષા શિસ્તથી મુક્તિ મળવી જરૂરી નથી કારણ કે તે સામાજિક રીતે વંચિત પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે. છેતરપિંડીના આરોપોની તપાસ કરવી એ શિક્ષકની ફરજ છે. જો તપાસમાં જાણવા મળે કે શિક્ષકે નિયમો અનુસાર કાર્ય કર્યું છે અને જાતિ આધારિત અપશબ્દોમાં સામેલ નથી, તો તેમની પ્રતિષ્ઠા પુનઃસ્થાપિત થવી જોઈએ.
શિક્ષણનો હેતુ ફક્ત સફળ વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો નથી, પરંતુ ભૂલો કરનારા વિદ્યાર્થીઓને સ્વસ્થ થવા અને ફરીથી ઉભા થવાનું શીખવવાનો પણ છે. નિયમો કડક હોઈ શકે છે, પરંતુ વર્તન અપમાનજનક ન હોવું જોઈએ. શિસ્ત આવશ્યક છે, પરંતુ તેના માટે સાંભળવું, સ્પષ્ટ પ્રક્રિયાઓ, પરામર્શ અને ભાવનાત્મક ટેકો પણ જરૂરી છે.
ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, 2020-21 અને 2024-25 વચ્ચે IIT માં 53 વિદ્યાર્થીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેમાંથી 45 આત્મહત્યા કરી હતી. મૃતકોમાંથી 29 SC, ST અથવા OBC સમુદાયના હતા. આ આંકડા ન તો જાતિ-સંબંધિત પરિબળોને સાબિત કરે છે કે નકારી કાઢે છે. વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા ઘણીવાર એક ઘટનાનું પરિણામ નથી હોતી. શૈક્ષણિક દબાણ, એકલતા, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, નાણાકીય ચિંતાઓ, કૌટુંબિક અપેક્ષાઓ અને સામાજિક ભેદભાવ સહિતના અનેક પરિબળો ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેથી, સંસ્થાકીય સુધારા હવે કોઈ વિકલ્પ નથી, પરંતુ જરૂરિયાત છે.
SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદાને પણ સંતુલિત અભિગમની જરૂર છે. જાતિ આધારિત અપમાન અને અત્યાચાર સામે રક્ષણ પૂરું પાડતો આ કાયદો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેને નબળો પાડવાથી તે લોકો માટે સૌથી મોટું નુકસાન થશે જેમની પાસે પહેલાથી જ શક્તિ અને સંસાધનોનો અભાવ છે.
વધુમાં, જો નિષ્પક્ષ તપાસ અથવા ન્યાયિક પ્રક્રિયા સાબિત કરે છે કે ફરિયાદ દૂષિત, ખોટી છે અથવા વ્યક્તિગત બદલો લેવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, તો તેને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ. કાયદાનું રક્ષણ કરવું અને તેના દૂષિત ઉપયોગને અટકાવવો એ વિરોધાભાસી નથી પરંતુ પૂરક ધ્યેયો છે. ખોટા કાર્યવાહી સાચા પીડિતોની લડાઈને પણ નબળી પાડે છે.
IIT બોમ્બેની શરૂઆતી જાહેર ટિપ્પણી અને ત્યારબાદ માફી એ યાદ અપાવે છે કે આવી દુર્ઘટના પછી સંસ્થાઓએ કારણો સોંપવામાં ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ. વહીવટીતંત્રે ચકાસાયેલ તથ્યોનું પાલન કરવું જોઈએ, પરિવારની ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને તપાસને પ્રભાવિત કરી શકે તેવા નિવેદનો આપવાનું ટાળવું જોઈએ. મીડિયા, રાજકીય પક્ષો, વિદ્યાર્થી જૂથો અને શિક્ષક સંગઠનોએ પણ આ જ સંયમ રાખવો જોઈએ. કૂચ અને પ્રતિમા માર્ચ દ્વારા ન્યાય પ્રાપ્ત કરી શકાતો નથી.
દસ્તાવેજી પુરાવા અને સંસ્થાકીય સુધારામાંથી નિષ્પક્ષ તપાસ ઉભરી આવે છે. દેશે તેના IITs પાસેથી એક સાથે બે બાબતોની માંગ કરવી જોઈએ: વિશ્વ કક્ષાની શ્રેષ્ઠતા અને માનવીય કરુણા. શૈક્ષણિક ધોરણો સમાધાન વિનાના રહેવા જોઈએ, છેતરપિંડીથી સુરક્ષિત રહેવું જોઈએ અને રાજકીય દબાણ હેઠળ નિયમો અપરિવર્તનશીલ હોવા જોઈએ.
જો કે વાસ્તવિક જાતિ ભેદભાવને પણ નકારવો જોઈએ નહીં, અને દરેક ફરિયાદ સ્વતંત્ર, વિશ્વસનીય અને સમયસર સંસ્થાકીય માળખામાં સાંભળવી જોઈએ. જો દોષ સાબિત થાય તો પગલાં લેવા જોઈએ, અને જો આરોપો ખોટા કે દ્વેષપૂર્ણ સાબિત થાય તો નિર્દોષનું સન્માન પુનઃસ્થાપિત કરવું જોઈએ. જ્યારે કેમ્પસમાં દરેક વિદ્યાર્થી વિશ્વાસ કરી શકે કે નિયમો બધા માટે સમાન છે, ભેદભાવ માટે કોઈ જગ્યા નથી, અને જીવન એક ભૂલ કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે ત્યારે IITs ની પ્રતિષ્ઠા વધુ મજબૂત બનશે.
(લેખક JNUમાં એસોસિયેટ પ્રોફેસર છે)