Sonia Gandhi Autobiography: સોનિયા ગાંધી દ્વારા લિખિત સંસ્મરણ પુસ્તક 'બિલોંગિંગ: એ જર્ની ઓફ લવ' હાલમાં ભારતીય રાજકારણમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે ભારતીય રાજનીતિના કેટલાક અત્યંત સંવેદનશીલ, વિવાદાસ્પદ અને ઐતિહાસિક પ્રકરણો પર પોતાના વિચારો અને અનુભવો વ્યક્ત કર્યા છે.
ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર અને ઇન્દિરા ગાંધીનું આંતરિક દર્દ
પુસ્તકમાં 1984ના પંજાબના ‘ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર’ વિશે લખવામાં આવ્યું છે કે તત્કાલીન વડાંપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી શિરોમણી અકાલી દળના નેતાઓ સાથે પંજાબમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે સતત પ્રયાસશીલ હતા. જાન્યુઆરી 1984માં જ્યારે સ્વર્ણ મંદિરની બહારની એક ઇમારત પર ખાલિસ્તાની ઝંડો ફરકાવવામાં આવ્યો અને ભિંડરાવાલે તથા તેના સાથીઓ દ્વારા 15 ઓગસ્ટે સ્વર્ણ મંદિર પર ખાલિસ્તાની ઝંડો ફરકાવીને અલગ દેશ જાહેર કરવાની યોજના ઘડવામાં આવી, ત્યારે ભારે અનિચ્છા છતાં તેમણે સેનાને ઓપરેશનનો આદેશ આપવો પડ્યો હતો.
સોનિયા ગાંધીએ જણાવ્યું છે કે આ સૈન્ય કાર્યવાહી બાદ જ્યારે સ્વર્ણ મંદિર અને અકાલ તખ્તને થયેલા નુકસાનની તસવીરો અને વિડિયો સામે આવ્યા, ત્યારે ઇન્દિરા ગાંધીની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈ ગયા હતા અને તેમને આટલા મોટા પાયે થયેલા રક્તપાત અને જાનમાલના નુકસાનનું ઊંડું દુઃખ હતું. આ સૈન્ય અભિયાન બાદ તેમની સુરક્ષા સામે જોખમ વધવા છતાં તેમણે સુરક્ષા દસ્તમાંથી શીખ જવાનોને હટાવવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો, કારણ કે તેમનું માનવું હતું કે ધર્મના આધારે કોઈની સાથે ભેદભાવ કરવો એ તેમના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
84ના શીખ વિરોધી રમખાણો અને સેનાની ભૂમિકા
વર્ષ 1984માં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ દેશભરમાં ફાટી નીકળેલા શીખ વિરોધી રમખાણો અને તે સમયે સરકાર તથા કોંગ્રેસની નિષ્ક્રિયતા પર ઉઠતા સવાલોનો બચાવ કરતા સોનિયા ગાંધીએ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તે સમયે તત્કાલીન સેના પ્રમુખ દ્વારા નજીકની સૈન્ય ટુકડીઓને તાત્કાલિક તૈનાત ન કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે પરિસ્થિતિ પર કાબૂ મેળવવામાં વિલંબ થયો હતો. કોંગ્રેસ પાર્ટી અને પરિવાર પર લાંબા સમયથી લાગતા આરોપોના સંદર્ભમાં આ ખુલાસો કરીને તેમણે આ ઘટના પાછળના તંત્ર અને સેનાના નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
2002ના ગુજરાત રમખાણો અને પીડિતોની આપવીતી
વર્ષ 2002ના ગુજરાત રમખાણોના સમયને યાદ કરતા સોનિયા ગાંધીએ જણાવ્યું છે કે તેઓ એક સર્વપક્ષીય પ્રતિનિધિ મંડળ સાથે અમદાવાદના પ્રવાસે ગયા હતા, જ્યાં તેમને કેટલાક રાહત શિબિરોની મુલાકાતે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. તે શિબિરમાં એક લાચાર અને દુબળા-પાતળા વ્યક્તિએ પોતાની નાની બાળકીને પકડીને રડતા રડતા મદદ માંગી હતી અને કહ્યું હતું કે રાક્ષસો જેવા લોકોએ તેની બાળકી પર અનેક વખત દુષ્કર્મ આચર્યું છે. આ હૃદયદ્રાવક ઘટનાએ તેમને અંદરથી હચમચાવી મુક્યા હતા અને તેઓ સાંત્વનાના બે શબ્દો કહેવા સિવાય કશું બોલી શકી ન હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે એવું પણ નોંધ્યું છે કે તે સમયે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી હતા અને તેમને આશા હતી કે તત્કાલીન વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી નરેન્દ્ર મોદીને તેમના પદ પરથી બરતરફ કરશે, પરંતુ તેવું થયું નહીં.
રાજીવ ગાંધીની હત્યા અને પરિવાર દ્વારા જાળવવામાં આવેલું અંતર
પુસ્તકમાં પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે એક અત્યંત ભાવનાત્મક ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે. સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું છે કે ઘટનાને ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય વીતી જવા છતાં તેમણે ક્યારેય તે ભયાનક તસવીર જોઈ નથી જેમાં વિસ્ફોટ પછી તેમના પતિના પાર્થિવ અવશેષો નજરે પડે છે. તેમના પુત્ર રાહુલ ગાંધી અને પુત્રી પ્રિયંકા ગાંધીએ તેમને આ ભયાનક અને કાળઝાળ વાસ્તવિકતાથી જાણી જોઈને દૂર રાખ્યા હતા જેથી તેઓ તે માનસિક આઘાત અને દર્દથી બચી શકે.
પુસ્તક પ્રત્યે વિપક્ષની પ્રતિક્રિયાઓ અને રાજકીય વિવાદ
સોનિયા ગાંધીની આ આત્મકથા બહાર આવતા જ ભારતીય જનતા પાર્ટી અને અન્ય પક્ષો દ્વારા તીખી પ્રતિક્રિયાઓ આપવામાં આવી રહી છે. ભાજપના નેતા અને વરિષ્ઠ વકીલ એચ.એસ. ફૂલકાએ આરોપ લગાવ્યો છે કે સોનિયા ગાંધી આ પુસ્તક દ્વારા 1984ના રમખાણોમાં પોતાના પતિ રાજીવ ગાંધીને 'ક્લીન ચિટ' આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
બીજી બાજુ, દિલ્હી ભાજપના અધ્યક્ષ હર્ષ મલ્હોત્રાએ સોનિયા ગાંધીના એ દાવાને તથ્યોથી વિપરીત ગણાવ્યો છે જેમાં એવું લખવામાં આવ્યું છે કે ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર બાદ ઇન્દિરા ગાંધી તસવીરો જોઈને દુખી થયા હતા. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધીએ ખુદ આ સૈન્ય કાર્યવાહીનો આદેશ આપ્યો હતો, ત્યારે તેમના દુખી થવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી અને આ નિવેદન શીખ સમુદાયના જૂના જખમો પર મીઠું ભભરાવવા જેવું છે, તેથી તેમણે આ મામલે માફી માંગવી જોઈએ.