CM Foreign Travel: તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી રેવંત રેડ્ડીની અમેરિકા મુલાકાત કેન્દ્ર સરકારની રાજકીય મંજૂરી ન મળતા રદ થયા બાદ મુખ્યમંત્રીઓની વિદેશ યાત્રા માટેની મંજૂરી પ્રક્રિયા ફરી ચર્ચામાં આવી છે. રેડ્ડી 20 ઓગસ્ટે યુકેની ત્રણ દિવસની મુલાકાતે ગયા હતા અને ત્યારબાદ અમેરિકા જવાની યોજના હતી. જોકે, અમેરિકાના પ્રવાસ માટે મંજૂરી ન મળતા તેમને ભારત પરત ફરવું પડ્યું હતું.
વિદેશ મંત્રાલય (MEA)એ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે અમેરિકામાં મુખ્યમંત્રી માટે પ્રસ્તાવિત કાર્યક્રમ તેમના પદના દરજ્જા અને મુલાકાતના હેતુ સાથે સુસંગત ન હોવાથી રાજકીય મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી. જોકે, તેમની યુકે મુલાકાતને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
મુખ્યમંત્રીઓ માટે કેવી હોય છે મંજૂરીની પ્રક્રિયા?
મુખ્યમંત્રીઓ અને રાજ્યના મંત્રીઓએ સત્તાવાર તેમજ ખાનગી વિદેશ પ્રવાસ અંગે કેબિનેટ સચિવાલયને જાણ કરવાની હોય છે. વિદેશ પ્રવાસ માટે વિદેશ મંત્રાલયની રાજકીય મંજૂરી જરૂરી હોય છે. આ માટે અરજી ઈ-પોલિટિકલ ક્લિયરન્સ પોર્ટલ મારફતે કરવામાં આવે છે.
રાજકીય મંજૂરી શા માટે જરૂરી?
વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવતી રાજકીય મંજૂરીનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોઈ બંધારણીય પદાધિકારીની વિદેશ મુલાકાત ભારતની વિદેશ નીતિ, સુરક્ષા, રાજદ્વારી પ્રોટોકોલ અથવા રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે વિરોધાભાસી ન હોય.
MEAના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલના જણાવ્યા અનુસાર, મુખ્યમંત્રીઓ અને અન્ય મહાનુભાવોના પ્રવાસનું મૂલ્યાંકન તેમના હોદ્દા અને મુલાકાતના હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે.
કયા આધારે મંજૂરી મળે છે?
વિદેશ પ્રવાસની મંજૂરી આપતી વખતે અનેક બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. તેમાં યજમાન દેશ અથવા આમંત્રિત સંસ્થાનો ટ્રેક રેકોર્ડ, પ્રસ્તાવિત બેઠકોનું સ્તર, મુલાકાતનો હેતુ, પ્રતિનિધિમંડળની રચના, ભારતના સંબંધો અને સુરક્ષા તથા રાજદ્વારી પ્રોટોકોલનો સમાવેશ થાય છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીઓ અને સાંસદો માટે શું નિયમો છે?
કેન્દ્રીય મંત્રીઓને વિદેશ મંત્રાલયની રાજકીય મંજૂરી ઉપરાંત વડાપ્રધાનની મંજૂરી પણ લેવી પડે છે. જ્યારે સાંસદોના વિદેશ પ્રવાસ માટે જરૂરી પ્રક્રિયામાં ગૃહ મંત્રાલય સાથે સંબંધિત મંજૂરીનો સમાવેશ થાય છે અને અરજી સામાન્ય રીતે અગાઉથી કરવાની હોય છે.
અગાઉ પણ પ્રવાસ અટકાવાયા છે
ભૂતકાળમાં કેટલાક મુખ્યમંત્રીઓની વિદેશ મુલાકાતોને પણ મંજૂરી મળી નહોતી. અરવિંદ કેજરીવાલની 2019ની કોપનહેગન ક્લાઇમેટ સમિટ અને 2022ની સિંગાપોર વર્લ્ડ સિટીઝ સમિટની મુલાકાતો માટે પરવાનગી નકારી કાઢવામાં આવી હતી.
મમતા બેનર્જીની 2018ની ચીન મુલાકાત અને 2021માં રોમમાં શાંતિ સંમેલનમાં ભાગ લેવાની મુલાકાત પણ મંજૂર થઈ નહોતી. આ ઉપરાંત તરુણ ગોગોઈ અને અર્જુન મુંડાની વિદેશ મુલાકાતોને લઈને પણ ભૂતકાળમાં મંજૂરી નકારવામાં આવી હતી.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ દેશના બંધારણીય પદાધિકારીઓની વિદેશ યાત્રાઓ ભારતના રાજદ્વારી અને રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે સુસંગત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.