Election Commission Discord History: ભારતીય લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India)ને એક એવી પવિત્ર અને સ્વાયત્ત સંસ્થા માનવામાં આવે છે, જેની ન્યાયપ્રેરતા અને નિષ્પક્ષતા પર દેશની જનતા આંખો બંધ કરીને વિશ્વાસ કરે છે. ચૂંટણી પંચનું મુખ્ય કામ દેશમાં મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ કરાવવાનું છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે લોકશાહીના આ સર્વોચ્ચ રક્ષક ગણાતા પંચની ચાર દીવાલોની અંદર પણ સમય-સમય પર મોટા આંતરિક મતભેદો અને અસંમતિના તણખા ઝર્યા છે?
ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચેના મતભેદો કોઈ નવા નથી. ટી.એન. શેષનના કડક મિજાજથી લઈને અશોક લવાસાના વિવાદો સુધી, પંચના ઈતિહાસમાં એવા અનેક પ્રસંગો આવ્યા છે જ્યારે અંદરખાને ભારે હલચલ મચી હોય.
ટી.એન. શેષનનો કાળ: જ્યારે પંચમાં 'વન-મેન શો' જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ
જ્યારે ભારતીય ચૂંટણી પંચના ઇતિહાસની વાત આવે ત્યારે 90ના દશકના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ટી.એન. શેષન (T.N. Seshan)નું નામ સૌથી પહેલા લેવામાં આવે છે. શેષને ચૂંટણી સુધારાઓ માટે જે કડક પગલાં લીધાં, તેણે રાજકારણીઓમાં ફફડાટ મચાવી દીધો હતો. જોકે, આ જ સમયગાળામાં સરકાર અને પંચ વચ્ચે તેમજ આંતરિક સ્તરે પણ સત્તાના સંતુલનને લઈને તણાવ જોવા મળ્યો હતો.
સરકારે તે સમયે પંચને બહુ-સદસ્યીય (Multi-member) સંસ્થા બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો જેથી સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ અટકે. શેષનની કાર્યશૈલી અને સરકાર દ્વારા અન્ય કમિશનરોની નિયુક્તિ વચ્ચેના આંતરિક ઘર્ષણે તે સમયે ખૂબ ચર્ચા જગાવી હતી. તે સમયથી જ પંચની સ્વતંત્રતા અને આંતરિક મનમેળને લઈને ચર્ચાઓનો દોર શરૂ થયો હતો.
નવિન ચાવલા અને એન. ગોપાલસ્વામીનો ચર્ચાસ્પદ વિવાદ
વર્ષ 2009માં ચૂંટણી પંચની અંદર એક એવો વિવાદ સામે આવ્યો જેણે દેશભરમાં સનસનાટી મચાવી દીધી હતી. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન. ગોપાલસ્વામી (N. Gopalaswami) એ તે સમયના ચૂંટણી કમિશનર નવિન ચાવલા (Navin Chawla)ને પદ પરથી હટાવવા માટે રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ મોકલી દીધી હતી.
ગોપાલસ્વામીનો આરોપ હતો કે નવિન ચાવલા પક્ષપાતી વલણ ધરાવે છે અને કોંગ્રેસ પક્ષ પ્રત્યે તેમનો ઝોક વધુ છે. આ એક અત્યંત દુર્લભ ઘટના હતી જ્યારે એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે પોતાના જ સાથી કમિશનર વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ ફરિયાદ કરી હોય. જોકે, સરકારે તે ભલામણ ફગાવી દીધી હતી અને બાદમાં નવિન ચાવલા પોતે જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બન્યા હતા. આ ઘટનાએ પંચની આંતરિક એકતા પર મોટો સવાલ ઊભો કર્યો હતો.
અશોક લવાસા અને આચારસંહિતા ભંગના વિવાદો
તાજેતરના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો આંતરિક વિવાદ અશોક લવાસા (Ashok Lavasa)ના સમયમાં જોવા મળ્યો હતો. લોકસભા ચૂંટણી 2019 દરમિયાન જ્યારે આદર્શ આચારસંહિતા ભંગની ફરિયાદો પર સુનાવણી થઈ રહી હતી, ત્યારે ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાએ તત્કાલીન શાસક પક્ષના નેતાઓ સામે આપવામાં આવેલી ક્લીન ચિપ પર ખુલ્લો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.
લવાસાની માંગ હતી કે અસંમતિના મત (Dissent notes)ને પણ સત્તાવાર આદેશોમાં સ્થાન મળવું જોઈએ, પરંતુ પંચની બહુમતી આનાથી સહમત નહોતી. આ વિવાદ એટલો વધી ગયો હતો કે બાદમાં લવાસાએ પંચમાંથી રાજીનામું આપીને એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB)માં જોડાવાનું પસંદ કર્યું હતું. આ ઘટનાએ ચૂંટણી પંચની પારદર્શિતા અને નિર્ણયોની પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા હતા.
નિષ્કર્ષ: બંધારણીય સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા કેમ છે જરૂરી?
ચૂંટણી પંચ જેવા લોકશાહીના સ્તંભોમાં જ્યારે આવા આંતરિક મતભેદો સામે આવે છે, ત્યારે તે સામાન્ય જનતા અને વિપક્ષ માટે ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કમિશનરો વચ્ચે વૈચારિક મતભેદો હોવા સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જો આ મતભેદો સત્તાના દબાણ કે પક્ષપાતના કારણે હોય, તો તે લોકશાહી માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. દેશની જનતાનો ભરોસો જાળવી રાખવા માટે પંચની નિષ્પક્ષતા હંમેશા સર્વોપરી રહેવી જોઈએ.