Supreme Court: દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે આજે બુધવારે લોકશાહીની પાયાની પ્રક્રિયા ગણાતી મતદાર યાદીના સંશોધન અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચૂંટણી પંચ (ECI) પાસે મતદાર યાદીની ચોકસાઈ સુનિશ્ચિત કરવા માટે 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR) કરવાનો સંપૂર્ણ અને બંધારણીય અધિકાર છે. આ સાથે જ કોર્ટે બિહારમાં હાથ ધરાયેલી આ પ્રક્રિયાને પડકારતી તમામ અરજીઓને ફગાવી દીધી છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
બિહારમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાયેલા મોટા પાયે મતદાર યાદી સુધારણા કાર્યક્રમને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અનેક અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીઓમાં અગ્રણી NGO 'એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ' (ADR) ની અરજીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. અરજદારોની મુખ્ય દલીલો નીચે મુજબ હતી:
- અધિકારક્ષેત્રનો મુદ્દો: અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે બંધારણની કલમ 326 અને 'લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950' મુજબ ચૂંટણી પંચ પાસે આટલા મોટા પાયે SIR કરવાની સત્તા નથી.
- NRC સાથે સરખામણી: અરજદારોએ ગંભીર આક્ષેપ કર્યો હતો કે આ સંશોધન એક પ્રકારે "NRC જેવી પ્રક્રિયા" છે. તેમના મતે ચૂંટણી પંચ પરોક્ષ રીતે નાગરિકત્વની ચકાસણી કરી રહ્યું છે, જે સત્તા વાસ્તવમાં માત્ર કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે.
- પુરાવાઓની માગ: SIR હેઠળ એવું ફરજિયાત કરાયું હતું કે જેમના નામ 2002-03ની યાદીમાં ન હોય, તેમણે તેમના પૂર્વજોના નામો ધરાવતી યાદીનો પુરાવો આપવો પડશે. આ શરત સામે પણ વિરોધ નોંધાવાયો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનું અવલોકન અને ચુકાદો
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે આ મામલે વિસ્તૃત સુનાવણી કર્યા બાદ ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો, જે આજે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ચુકાદાના મુખ્ય અંશો:
- ચૂંટણી પંચની સત્તા: કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવી એ લોકશાહીનું મૂળ તત્વ છે અને તેના માટે સચોટ મતદાર યાદી અનિવાર્ય છે. SIR કરીને કમિશને કોઈ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું નથી.
- નાગરિકત્વના પુરાવા: સુનાવણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચે દલીલ કરી હતી કે નાગરિકત્વ માટે પાસપોર્ટ જેવા દસ્તાવેજો નિર્ણાયક હોય છે, જ્યારે મતદાર ઓળખ કાર્ડ કે અન્ય ઓળખના દસ્તાવેજોને નાગરિકતાનો અકાટ્ય પુરાવો માની શકાય નહીં. કોર્ટે આ પ્રક્રિયાને વહીવટી શુદ્ધિ ગણાવી હતી.
- 6.5 મિલિયન નામનો મુદ્દો: વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે જે 65 લાખ મતદારોના નામ બાકાત રાખવા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા, તેના પર કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે કાઢી નાખવા એ ચૂંટણી પંચના બંધારણીય અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને તેમાં કોર્ટ ત્યાં સુધી દખલ ન કરી શકે જ્યાં સુધી કોઈ સ્પષ્ટ ગેરબંધારણીયતા ન દેખાય.
સમયરેખા અને અસર
આ મામલાની અંતિમ દલીલો ગયા વર્ષે ૧૨ ઓગસ્ટના રોજ શરૂ થઈ હતી. તે સમયે પણ કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે બિહારમાં SIR પ્રક્રિયાનો પ્રથમ તબક્કો પૂર્ણ થઈ ગયો છે. ચૂંટણી પંચે જે ડ્રાફ્ટ યાદી પ્રસિદ્ધ કરી હતી, તેમાંથી ૬.૫ મિલિયન લોકોના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા, જેમને કાં તો 'મૃતક', 'સ્થળાંતરિત' અથવા 'ડુપ્લિકેટ' નોંધણી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા.
ચુકાદાનું મહત્વ જાણો
સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાથી હવે ભવિષ્યમાં કોઈપણ રાજ્યમાં ચૂંટણી પંચ જ્યારે વ્યાપક સ્તરે મતદાર યાદી સુધારણા (Clean-up) હાથ ધરશે, ત્યારે તેને કાયદાકીય પીઠબળ મળશે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મતદાર યાદીમાં ગરબડ એ લોકશાહીના પાયાને નબળો પાડે છે, તેથી ટેકનિકલ કારણોસર ચૂંટણી પંચની સત્તાઓને મર્યાદિત કરી શકાય નહીં.
આ ચુકાદાથી ચૂંટણી પંચે રાહતનો શ્વાસ લીધો છે, કારણ કે હવે તેઓ આગામી ચૂંટણીઓ પહેલા વધુ મજબૂતાઈ અને પારદર્શિતા સાથે મતદાર યાદીને અપડેટ કરી શકશે.