ભારતમાં રેલવેને પરિવહનનું સૌથી સસ્તું, સરળ અને આરામદાયક માધ્યમ માનવામાં આવે છે. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન સૂવા અને બેસવાની ઉત્તમ વ્યવસ્થા હોવાને કારણે કરોડો લોકો ટ્રેનની સફર પસંદ કરે છે. પરંતુ ઘણી વખત ઉતાવળમાં અથવા અજાણતા મુસાફરો સામે મોટી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ જાય છે. ટિકિટ ન હોવાની સ્થિતિમાં દંડ ભરવો પડે છે અથવા તો રેલવે સ્ટાફ દ્વારા કડક પગલાં લેવાય છે.
પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ભારતીય રેલવેના નિયમો મુસાફરોને કેટલાક એવા ખાસ અધિકારો પણ આપે છે, જેના વિશે મોટાભાગના લોકો અજાણ છે? ટિકિટ ન હોય તો પણ ટીટીઈ (TTE) ગમે ત્યારે અને ગમે તેને ટ્રેનમાંથી નીચે ઉતારી શકતો નથી. આવો જાણીએ શું કહે છે રેલવેના વાસ્તવિક કાયદા.
ટિકિટ ન હોય તો ગભરાવાની જરૂર નથી, આ છે નિયમ
જો તમારે અચાનક અથવા ખૂબ જ ઉતાવળમાં ટ્રેન પકડવી પડી હોય અને તમે પ્લેટફોર્મ પરથી ટિકિટ ખરીદી શક્યા નથી, તો ગભરાવાની બિલકુલ જરૂર નથી. રેલવેના નિયમ મુજબ, તમે ટ્રેનમાં ચઢ્યા બાદ સીધા ટીટીઈ (TTE)નો સંપર્ક કરી શકો છો અને નિયત ભાડા અને દંડ સાથે જનરલ કે આગળની મુસાફરીની ટિકિટ કાયદેસર રીતે ટ્રેનની અંદર જ મેળવી શકો છો.
ક્યારે TTE તમને ટ્રેનમાંથી ઉતારી શકે?
રેલવે એક્ટની કલમ 137 અને 138 મુજબ, જો કોઈ મુસાફર ટિકિટ વગર (Without Ticket) મુસાફરી કરતો પકડાય અને તે નિર્ધારિત દંડ કે ભાડું ચૂકવવાની ના પાડે અથવા તેની પાસે પૈસા ન હોય, તો TTE પાસે તેને આગામી સ્ટેશને ટ્રેનમાંથી નીચે ઉતારવાનો અને રેલવે પોલીસ (RPF) ને સોંપવાનો પૂરો કાનૂની અધિકાર છે. તેથી ટ્રેનમાં ચઢ્યા પછી સ્ટાફ સાથે સહયોગ કરવો અને દંડ ચૂકવવો અનિવાર્ય છે.
રાત્રિના સમયે મહિલાઓ અને બાળકો માટે વિશેષ સુરક્ષા કવચ
રેલવે સુરક્ષા અધિનિયમની ધારા 139 (Railway Act Section 139) રેલવેની હદમાં અનધિકૃત પ્રવેશને રોકવાની સત્તા આપે છે, પરંતુ રેલવેના કમર્શિયલ મેન્યુઅલ અને માનવતાવાદી નિયમો મુજબ મુસાફરોને ખાસ સંરક્ષણ પણ મળેલું છે.
આ નિયમ મુજબ, જો કોઈ એકલી મહિલા મુસાફર અથવા સગીર બાળક પાસે ટિકિટ ન હોય, તો પણ સુરક્ષાના કારણોસર ટીટીઈ તેમને રાત્રિના સમયે કોઈ અવાવરું કે નાના સ્ટેશને ટ્રેનમાંથી નીચે ઉતારી શકતો નથી. જો કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની હોય, તો પણ તે આગામી મોટા સ્ટેશન પર મહિલા રેલવે સ્ટાફ અથવા જીઆરપી (GRP) પોલીસની હાજરીમાં જ કરી શકાય છે. જો કોઈ અધિકારી આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે તો તેની સામે કડક વિભાગીય પગલાં લેવાય છે.
રાત્રે 10 થી સવારે 6: ટીટીઈ પણ તમને પરેશાન નહીં કરી શકે!
રેલવેના નિયમો અનુસાર, મુસાફરોની ઊંઘ અને સુવિધાને ધ્યાનમાં રાખીને રાત્રે 10:00 વાગ્યાથી સવારે 06:00 વાગ્યા સુધીનો સમય 'સ્લીપિંગ અવર્સ' ગણાય છે. આ સમય દરમિયાન ટીટીઈ સામાન્ય સંજોગોમાં તમારો ટિકિટ ચેક કરવા માટે તમને જગાડી કે પરેશાન કરી શકે નહીં. જો કે, આ નિયમ એવા મુસાફરોને લાગુ પડતો નથી જેઓ રાત્રે 10 વાગ્યા પછી જ ટ્રેનમાં સવાર થયા હોય. જો કોઈ ટીટીઈ આ સમયગાળા સિવાય મુસાફરોને બિનજરૂરી હેરાન કરે, તો રેલવેની હેલ્પલાઇન નંબર 139 પર તાત્કાલિક ફરિયાદ કરી શકાય છે.
મિડલ બર્થનો નિયમ અને મુસાફરી લંબાવવાની સુવિધા
ટ્રેનમાં મિડલ બર્થ ખોલવા અને તેના પર સૂવા માટેનો સમય પણ રાત્રે 10 થી સવારે 6 વાગ્યા સુધીનો જ નક્કી કરાયો છે. દિવસના સમયે લોઅર બર્થના મુસાફરોને બેસવા દેવા માટે મિડલ બર્થને નીચે કરવી અનિવાર્ય છે. જો કોઈ મુસાફર દિવસ દરમિયાન અન્ય લોકોને બેસવા ન દે અને મિડલ બર્થ પર સૂઈ રહે, તો ટીટીઈ તેની સામે પગલાં લઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, જો મુસાફરી દરમિયાન તમારો પ્લાન બદલાય અને તમારે આગળના સ્ટેશન સુધી જવું હોય, તો તમે ટ્રેનમાં જ ટીટીઈ પાસે જઈને વધારાનું ભાડું ચૂકવીને પોતાની ટિકિટ લંબાવી શકો છો. વળી, જો તમારી ટ્રેન ચૂકી જાય, તો પણ ટીટીઈ તરત જ તમારી સીટ બીજા કોઈને ફાળવી શકતો નથી. નિયમ મુજબ તેણે આગામી એક-બે સ્ટેશન સુધી મુસાફરની રાહ જોવી પડે છે.
સહ-મુસાફરોની શાંતિ ભંગ કરશો તો થશે કાર્યવાહી
ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતી વખતે અન્ય લોકોની પ્રાઈવસી અને સુવિધાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. રાત્રિના સમયે ટ્રેનમાં જોરજોરથી ગીતો વગાડવા, સ્પીકર ફોન પર વાતો કરવી અથવા મોટેથી વીડિયો જોવા પર સખત પ્રતિબંધ છે.
મુસાફરોની સુરક્ષા અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી આરપીએફ (RPF) અને જીઆરપી (GRP) પોલીસની છે. ખાસ નોંધનીય બાબત એ છે કે આ પોલીસ ક્યારેય મુસાફરોની ટિકિટ ચેક કરી શકતી નથી. તેમનું કામ માત્ર સુરક્ષા આપવાનું છે. જો કોઈ પોલીસકર્મી કે રેલવે અધિકારી ગેરકાનૂની રીતે ટિકિટના નામે હેરાનગતિ કરે, તો મુસાફરો રેલવે પ્રશાસન સમક્ષ સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.
મહત્વની નોંધ: ટ્રેનમાં ટિકિટ વગર મુસાફરી કરવી એ કાનૂની અપરાધ છે અને તેના માટે દંડ અથવા જેલની સજા થઈ શકે છે. રાત્રિના સમયે મહિલાઓ અને બાળકો માટેના રેલવેના નિયમો તેમની સુરક્ષા અને માનવતાના ધોરણે બનાવવામાં આવ્યા છે, કાયદાનો દુરુપયોગ કરવા માટે નહીં. જવાબદાર નાગરિક તરીકે હંમેશા યોગ્ય ટિકિટ લઈને જ મુસાફરી કરો.