Ahmedabad Air Pollution: દિવાળીના તહેવાર બાદ ફટાકડાના ધુમાડા અને વધતા હવા પ્રદૂષણને કારણે અનેક શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા કથળી છે. અમદાવાદમાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં AQI ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચ્યો છે. હવામાં રહેલા ઝેરી કણો શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશીને ફેફસાં અને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર બહાર જતી વખતે જ નહીં, પરંતુ ઘરની અંદર પણ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તો જાણીએ ખરાબ AQI દરમિયાન શું કરવું અને કઈ ભૂલો ટાળવી જોઈએ.
અમદાવાદમાં પ્રદૂષણ વધતાં સ્વાસ્થ્યની ચિંતા, જાણો AQIથી બચવાના ઉપાયો
દિવાળી બાદ ફટાકડાના ધુમાડા, વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, બાંધકામની ધૂળ અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન જેવા પરિબળો હવાની ગુણવત્તાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે. અમદાવાદમાં દિવાળીની રાત્રે પ્રદૂષણમાં મોટો ઉછાળો નોંધાયો હતો. કેટલાક રિપોર્ટ્સ અનુસાર, 8 નવેમ્બરની મધરાતે શહેરના એક AQI મોનિટર પર આંકડો 636 સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે, આ આંકડો AQI.inના મોનિટરિંગનો હતો, જ્યારે સરકારી IITM મોનિટરિંગમાં અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં અલગ સ્તર નોંધાયું હતું. એટલે એક જ આંકડાને આખા શહેરની સરેરાશ માનવી યોગ્ય નથી
હવાની ગુણવત્તા તપાસવા માટે AQI એટલે કે Air Quality Indexનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઇન્ડેક્સ જેટલો ઊંચો હોય, હવામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ અને સ્વાસ્થ્ય માટેનું જોખમ એટલું વધારે હોઈ શકે છે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB)ના માપદંડ મુજબ 301થી 400 AQI 'ખૂબ ખરાબ' અને 401થી 500 'ગંભીર' શ્રેણીમાં આવે છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે પ્રદૂષણની અસર માત્ર શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પૂરતી મર્યાદિત નથી. લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત હવાના સંપર્કમાં રહેવાથી ફેફસાં અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર પણ અસર પડી શકે છે. તેથી આવી સ્થિતિમાં સાવચેતી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.
ખરાબ AQI સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે અસર કરે છે?
હવામાં રહેલા PM2.5 અને PM10 જેવા સૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. ખાસ કરીને PM2.5ના કણો ખૂબ નાના હોવાથી ફેફસાંના અંદરના ભાગ સુધી પહોંચી શકે છે. તેના કારણે શ્વસનતંત્રમાં બળતરા, સોજો, સતત ઉધરસ, ગળામાં ખરાશ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
જે લોકોને પહેલેથી અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ અથવા COPD જેવી બીમારીઓ છે, તેમની સમસ્યાઓ વધી શકે છે. પ્રદૂષણની અસર હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર પણ પડી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ખરાબ હવાના સંપર્કમાં રહેવાથી હૃદય અને ફેફસાં સંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ વધી શકે છે. બાળકો, વૃદ્ધો, સગર્ભા મહિલાઓ અને હૃદય કે ફેફસાંની બીમારી ધરાવતા લોકોએ ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
ખરાબ AQI દરમિયાન શું કરવું જોઈએ?
બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળો
જ્યારે હવામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઘરની અંદર જ રહો. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોને પ્રદૂષિત હવાના સીધા સંપર્કથી દૂર રાખો. બહાર જવું જરૂરી હોય તો ઓછા સમય માટે જ બહાર નીકળો.
મોર્નિંગ વૉક અને આઉટડોર એક્સરસાઇઝ ટાળો
સામાન્ય રીતે સવારે ચાલવા જવું સ્વાસ્થ્ય માટે સારું માનવામાં આવે છે, પરંતુ AQI ખૂબ ખરાબ હોય ત્યારે મોર્નિંગ વૉક, જોગિંગ, સાયકલિંગ અને ખુલ્લી જગ્યામાં કસરત કરવાનું ટાળો. કસરત દરમિયાન શ્વાસ ઝડપી લેવાતો હોવાથી પ્રદૂષિત હવાના વધુ કણો ફેફસાં સુધી પહોંચી શકે છે. ઘરની અંદર હળવી કસરત કરી શકાય છે.
બહાર જતી વખતે N95 માસ્ક પહેરો
જો કોઈ જરૂરી કામ માટે બહાર જવું પડે તો યોગ્ય રીતે ફિટ થતો N95 અથવા N99 માસ્ક પહેરો. આ માસ્ક હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણોથી બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે. સામાન્ય કપડાંનો માસ્ક, રૂમાલ કે સ્કાર્ફ PM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ કણો સામે પૂરતું રક્ષણ આપતા નથી. માસ્કનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે કરવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.
ઘરની બારીઓ અને દરવાજા બંધ રાખો
બહાર પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે ઘરની બારીઓ અને દરવાજા બંધ રાખો, જેથી બહારની પ્રદૂષિત હવા ઘરમાં ઓછી પ્રવેશે. એર કન્ડિશનરનો ઉપયોગ કરતા હોવ તો શક્ય હોય ત્યાં સુધી રિસર્ક્યુલેશન મોડનો ઉપયોગ કરો.
એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરો
ઘરમાં HEPA ફિલ્ટરવાળું એર પ્યુરિફાયર લગાવવાથી હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ પ્રદૂષક કણો ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. રૂમના કદ પ્રમાણે યોગ્ય ક્ષમતાવાળું પ્યુરિફાયર પસંદ કરો અને તેના ફિલ્ટરની સમયસર સફાઈ અથવા બદલવાની કાળજી રાખો. ઓઝોન ઉત્પન્ન કરતા એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ ટાળો.
ઘરની સફાઈમાં રાખો ખાસ ધ્યાન
ઘરમાં ધૂળ સાફ કરવા માટે સૂકા સાવરણાનો ઉપયોગ કરવાને બદલે ભીના કપડાથી સફાઈ કરો અથવા પોતું લગાવો. તેનાથી ધૂળના કણો ફરી હવામાં ફેલાવાની શક્યતા ઘટે છે. આ ઉપરાંત અગરબત્તી, ધૂપ, મચ્છર ભગાડવાની કોઇલ અને મીણબત્તી જેવી ધુમાડો પેદા કરતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ પણ ઓછો કરો.
પૂરતું પાણી પીઓ અને સંતુલિત આહાર લો
દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીતા રહો અને ફળો, શાકભાજી તથા પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર ખોરાક લો. તે શરીરને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, કોઈ ખાસ ખોરાક, લીંબુ પાણી કે વધારે પાણી પીવાથી પ્રદૂષણની અસર દૂર થઈ જાય છે તેવું માનવું યોગ્ય નથી.
ખરાબ AQI દરમિયાન શું ન કરવું જોઈએ?
- AQI ખૂબ ખરાબ હોય ત્યારે ખુલ્લા મેદાનમાં દોડવું કે કસરત કરવી નહીં.
- જરૂરી ન હોય તો લાંબા સમય સુધી ટ્રાફિક અને ધુમાડાવાળા વિસ્તારોમાં ઊભા રહેવું નહીં.
- ફટાકડા ફોડવા અને કચરો કે સૂકાં પાંદડાં સળગાવવાનું ટાળો.
- ઘરમાં ધૂમ્રપાન, અગરબત્તી અને ધૂપનો વધુ પડતો ઉપયોગ ન કરો.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો પોતાની રીતે દવાઓ લેવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લો.
- અસ્થમા કે અન્ય શ્વસન સંબંધિત બીમારી હોય તો ડૉક્ટરે આપેલી દવાઓ અને ઇન્હેલરનો ઉપયોગ કરવામાં બેદરકારી ન રાખો.
આ લક્ષણો દેખાય તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો
પ્રદૂષિત હવાના સંપર્કમાં આવ્યા બાદ સતત ઉધરસ આવવી, ગળામાં ખરાશ, આંખોમાં બળતરા, શ્વાસ ફૂલવો, છાતીમાં જકડાણ અને શ્વાસ લેતી વખતે સીટી જેવો અવાજ આવવો જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. જો શ્વાસ લેવામાં ગંભીર તકલીફ થાય, છાતીમાં દુખાવો થાય અથવા સ્થિતિ ઝડપથી બગડતી જણાય તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લો. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને પહેલેથી હૃદય કે ફેફસાંની બીમારી ધરાવતા લોકોએ લક્ષણોને અવગણવા નહીં. આ ઉપરાંત, બહાર નીકળતાં પહેલાં તમારા વિસ્તારનો AQI તપાસવાની આદત પાડો. અમદાવાદ માટે IITMના Air Quality Early Warning System અને CPCBના સત્તાવાર AQI અપડેટ્સ જોઈ શકાય છે.