Places to Visit During Govardhan Parikrama 2026: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની દિવ્ય લીલાઓ સાથે જોડાયેલી વ્રજભૂમિમાં ગોવર્ધન પર્વતનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ છે. દર વર્ષે દેશભરમાંથી હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં ગોવર્ધન પરિક્રમા કરવા અને ગિરિરાજજીના દર્શન કરવા આવે છે. સામાન્ય રીતે ગોવર્ધન પરિક્રમાનો માર્ગ લગભગ 21 કિલોમીટરનો છે. આ માર્ગમાં અનેક પ્રાચીન મંદિરો, પવિત્ર કુંડ અને ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે. જો તમે પણ ગોવર્ધન પરિક્રમાનું આયોજન કરી રહ્યા છો, તો માત્ર પરિક્રમા કરીને પાછા ન ફરતા. આ 8 પવિત્ર સ્થળોની મુલાકાત લઈને તમારી યાત્રાને વધુ યાદગાર બનાવી શકો છો.
ગોવર્ધન પર્વતનું ધાર્મિક મહત્વ શું છે?
ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા જિલ્લામાં આવેલું ગોવર્ધન પર્વત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સાથે જોડાયેલું અત્યંત પવિત્ર સ્થળ છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, એક વખત દેવરાજ ઇન્દ્રના કોપથી વ્રજવાસીઓને બચાવવા માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાની ટચલી આંગળી પર ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી લીધો હતો. સાત દિવસ સુધી પર્વતને ધારણ કરીને તેમણે ગોકુળવાસીઓ અને તેમનાં પશુઓનું રક્ષણ કર્યું હતું.
આ પ્રસંગની યાદમાં દર વર્ષે ગોવર્ધન પૂજા કરવામાં આવે છે. ગોવર્ધન પર્વતને સ્વયં ગિરિરાજજીનું સ્વરૂપ માનીને તેની પરિક્રમા કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે આ પરિક્રમા લગભગ 21 કિલોમીટરની હોય છે. આ દરમિયાન અનેક ધાર્મિક સ્થળોનાં દર્શન કરવાની તક મળે છે.
1. દાન ઘાટી મંદિર (Daan Ghati Temple)
ગોવર્ધન પરિક્રમા દરમિયાન દાન ઘાટી મંદિર સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થળોમાંનું એક છે. અહીં ગિરિરાજજીનાં દર્શન કરવા માટે મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે. ધાર્મિક કથા અનુસાર, આ સ્થળ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની દાન લીલા સાથે જોડાયેલું છે. કહેવાય છે કે શ્રીકૃષ્ણ અહીં ગોપીઓ પાસેથી દહીં, માખણ અને દૂધના બદલામાં દાન માગતા હતા. આ જ કારણે આ સ્થળનું નામ દાન ઘાટી પડ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. અહીં ભક્તો ગિરિરાજજીને દૂધ અર્પણ કરીને પૂજા કરે છે.
2. રાધાકુંડ અને શ્યામકુંડ (Radha Kund & Shyam Kund)
ગોવર્ધન યાત્રામાં રાધાકુંડ અને શ્યામકુંડનાં દર્શનનું વિશેષ મહત્વ છે. આ બંને પવિત્ર કુંડ એકબીજાની નજીક આવેલાં છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અરિષ્ટાસુરનો વધ કર્યા પછી શ્યામકુંડની રચના કરી હતી. ત્યારબાદ રાધારાણીએ પોતાની સખીઓ સાથે રાધાકુંડ બનાવ્યું હતું. વૈષ્ણવ પરંપરામાં આ બંને કુંડ અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. અહીં દર વર્ષે કાર્તિક મહિનામાં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો સ્નાન અને પૂજા માટે આવે છે.
3. કુસુમ સરોવર (Kusum Sarovar)
ગોવર્ધન પરિક્રમા દરમિયાન કુસુમ સરોવર જોવાનું ચૂકશો નહીં. આ સ્થળ તેની સુંદર પથ્થરની સીડીઓ, વિશાળ જળાશય અને ભવ્ય છત્રીઓ માટે જાણીતું છે. અહીંનું શાંત વાતાવરણ અને ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, રાધારાણી પોતાની સખીઓ સાથે અહીં ફૂલો ચૂંટવા આવતાં હતાં અને આ દરમિયાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સાથે તેમની મુલાકાત થતી હતી. ફોટોગ્રાફી અને શાંતિથી સમય પસાર કરવા માટે પણ આ સુંદર સ્થળ છે.
4. માનસી ગંગા અને હરિદેવજી મંદિર (Mansi Ganga & Haridev Temple)
માનસી ગંગા ગોવર્ધનનું એક પ્રાચીન અને પવિત્ર જળાશય છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાની માનસિક શક્તિથી અહીં ગંગાજીને પ્રગટ કર્યાં હતાં. આ જ કારણથી તેનું નામ માનસી ગંગા પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. અહીં સુંદર ઘાટ આવેલા છે, જ્યાં ભક્તો પૂજા-અર્ચના કરે છે.
માનસી ગંગાની નજીક જ પ્રાચીન હરિદેવજી મંદિર આવેલું છે. અહીં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં હરિદેવ સ્વરૂપનાં દર્શન થાય છે. આ ઉપરાંત માનસી ગંગાના કિનારે આવેલું ચક્રેશ્વર મહાદેવ મંદિર પણ દર્શન કરવા જેવું સ્થળ છે. આમ, એક જ વિસ્તારમાં ત્રણ ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાત લઈ શકાય છે.
5. પૂંછરી કા લૌઠા (Poonchari Ka Lautha)
ગોવર્ધન પરિક્રમાના દક્ષિણ છેડે રાજસ્થાનની સરહદ નજીક પૂંછરી કા લૌઠા આવેલું છે. આ સ્થળ લૌઠા બાબા સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક માન્યતા માટે જાણીતું છે. કહેવાય છે કે લૌઠા બાબા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પરમ ભક્ત હતા અને તેઓ ગોવર્ધન પરિક્રમા કરવા આવતા ભક્તોની રાહ જોતા હતા. અહીં આવેલું મંદિર શ્રદ્ધાળુઓ માટે વિશેષ આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. પરિક્રમા દરમિયાન આ સ્થળે રોકાઈને લૌઠા બાબાનાં દર્શન કરી શકાય છે.
6. મુખારવિંદ મંદિર, જતીપુરા (Mukharvind Temple, Jatipura)
ગોવર્ધન પરિક્રમામાં જતીપુરા સ્થિત મુખારવિંદ મંદિરનું વિશેષ સ્થાન છે. અહીં ગિરિરાજજીના મુખ સ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે. ભક્તો ગિરિરાજજીને દૂધ અર્પણ કરીને અભિષેક કરે છે અને પૂજા-અર્ચના કરે છે. વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ભક્તો માટે આ સ્થળ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો તમે ગોવર્ધન જઈ રહ્યા હોવ, તો અહીં દર્શન માટે થોડો સમય ચોક્કસ કાઢજો.
7. ગોવિંદ કુંડ (Govind Kund)
ગોવર્ધન પરિક્રમા માર્ગમાં આવેલું ગોવિંદ કુંડ પણ એક પવિત્ર સ્થળ છે. ધાર્મિક કથા અનુસાર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન લીલા પૂર્ણ કર્યા બાદ દેવરાજ ઇન્દ્રે અહીં તેમનો અભિષેક કર્યો હતો. આ પ્રસંગથી શ્રીકૃષ્ણને ગોવિંદ નામ મળ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ કુંડનું ધાર્મિક મહત્વ હોવાથી અહીં મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન કરવા આવે છે.
8. ઉદ્ધવ કુંડ અને ચંદ્ર સરોવર (Uddhav Kund & Chandra Sarovar)
ગોવર્ધન યાત્રામાં થોડો વધુ સમય હોય તો ઉદ્ધવ કુંડ અને ચંદ્ર સરોવરની મુલાકાત પણ લઈ શકો છો. ઉદ્ધવ કુંડ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પરમ મિત્ર અને ભક્ત ઉદ્ધવજી સાથે જોડાયેલું પવિત્ર સ્થળ છે. ધાર્મિક કથાઓમાં આ સ્થળનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.
બીજી તરફ, ગોવર્ધન નજીક પરાસૌલી વિસ્તારમાં આવેલું ચંદ્ર સરોવર પણ જાણીતું છે. લોકમાન્યતા અનુસાર, આ સ્થળ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની રાસલીલા સાથે જોડાયેલું છે. પ્રખ્યાત ભક્તકવિ સૂરદાસ સાથે પણ આ સ્થળનો સંબંધ માનવામાં આવે છે. અહીંનું શાંત વાતાવરણ અને સુંદર સરોવર પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે.
ગોવર્ધન પરિક્રમા માટે જતાં પહેલાં આ વાતોનું ધ્યાન રાખો
ગોવર્ધન પરિક્રમાનો કુલ માર્ગ લગભગ 21 કિલોમીટરનો હોવાથી યાત્રાનું આયોજન અગાઉથી કરવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને વહેલી સવારે પરિક્રમા શરૂ કરવી વધુ અનુકૂળ રહે છે. સાથે પીવાનું પાણી રાખો અને આરામદાયક કપડાં પહેરો. પગપાળા પરિક્રમા ન કરી શકતા વૃદ્ધો અથવા અન્ય શ્રદ્ધાળુઓ સ્થાનિક વાહનોની ઉપલબ્ધતા વિશે માહિતી મેળવી શકે છે.
ગોવર્ધન પર્વતને ગિરિરાજજીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, તેથી તેની ઉપર ચઢવાને બદલે તેની પરિક્રમા કરવાની પરંપરા છે. યાત્રા દરમિયાન સ્થાનિક ધાર્મિક પરંપરાઓ અને સ્થળોની સ્વચ્છતાનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.