US Iran peace deal: વર્ષોની કટુતા, આર્થિક પ્રતિબંધો અને યુદ્ધની આશંકાઓ વચ્ચે વૈશ્વિક રાજકારણ અને મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માંથી સૌથી મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક અભૂતપૂર્વ અને ઐતિહાસિક શાંતિ કરાર સંમત થયો છે, જેને આગામી શુક્રવાર એટલે કે 19 જૂનના રોજ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડની ધરતી પર સત્તાવાર રીતે બહાલી આપવામાં આવશે. આ કરાર માટે અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ઉત્સુકતા અને ગંભીરતાનો અંદાજ એ વાત પરથી જ લગાવી શકાય છે કે, અમેરિકા ઈરાનને તેના અર્થતંત્ર અને માળખાકીય સુવિધાઓને બેઠી કરવા માટે ઓછામાં ઓછું 300 બિલિયન ડોલર (અંદાજે 25 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ) નું જંગી 'પુનર્નિર્માણ પેકેજ' આપવા માટે સહમત થયું છે.
આ મહાસંધિ પર ઔપચારિક હસ્તાક્ષર થાય તે પહેલાં, ઈરાનની અર્ધ-સત્તાવાર સમાચાર એજન્સી 'મેહર' (Mehr News Agency) દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે તૈયાર થયેલા 14-પોઇન્ટના સમજૂતી કરાર (MoU) નો સત્તાવાર ડ્રાફ્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ ડ્રાફ્ટમાં લેબનોન સહિતના તમામ મોરચે લશ્કરી કાર્યવાહીઓ તાત્કાલિક બંધ કરવા, ઈરાની તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધો હટાવવા અને વ્યાપારિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' (Strait of Hormuz) ને ફરીથી ખોલવા જેવી મોટી જોગવાઈઓ સામેલ છે.
મહિનાઓની ગુપ્ત વાટાઘાટો અને પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા
જો કે આ દસ્તાવેજ હજુ સુધી વોશિંગ્ટન કે તેહરાન દ્વારા સત્તાવાર રીતે સાર્વજનિક કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાની શીર્ષ નેતૃત્વ વચ્ચે થયેલી પ્રારંભિક સહમતી બાદ આ ડ્રાફ્ટ વ્યાપક શાંતિ પ્રક્રિયાનો મજબૂત પાયો બનશે તે નક્કી છે. ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલે પુષ્ટિ આપી છે કે મહિનાઓની સઘન અને મુશ્કેલ વાટાઘાટો પછી આ સમજૂતી પત્ર (MoU) ને આખરી ઓપ આપવામાં આવ્યો છે. કાઉન્સિલે આ સમગ્ર મધ્યસ્થતા પ્રક્રિયાને "ઈસ્લામાબાદ વાટાઘાટો" તરીકે ઓળખાવી છે, જે દર્શાવે છે કે આ બંને કટ્ટર દુશ્મન દેશોને એક મંચ પર લાવવામાં પાકિસ્તાને પડદા પાછળ મોટી અને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
ઈરાનની સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવાયું છે કે, "ઇસ્લામિક રિપબ્લિકના સર્વોચ્ચ નેતાના નિર્દેશો, લોકોનો આખરી ટેકો અને મહિનાઓની સઘન વાટાઘાટોના પરિણામે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટેના ડ્રાફ્ટને 14 જૂનની સાંજે અંતિમ સ્વરૂપ અપાયું છે. આ કરારના આધારે, લેબનોન સહિતના તમામ મોરચે લશ્કરી ઓપરેશન્સ કાયમી ધોરણે બંધ થશે અને ઈરાન સામેની દરિયાઈ નાકાબંધી પણ હટાવી લેવાશે."
સમજૂતી કરાર (MoU) ના મુખ્ય 14 મુદ્દાઓ
મેહર ન્યૂઝ એજન્સી દ્વારા લીક કરવામાં આવેલા ડ્રાફ્ટ અનુસાર, ૧૪-મુદ્દાના આ શાંતિ કરારની મુખ્ય શરતો નીચે મુજબ છે:
- 1) લેબનોન સહિત તમામ પ્રાદેશિક મોરચે લશ્કરી અને યુદ્ધાભ્યાસની કામગીરીનો તાત્કાલિક અને કાયમી અંત.
- 2) અમેરિકા ઈરાનની સાર્વભૌમત્વનો આદર કરશે અને તેની આંતરિક બાબતોમાં ક્યારેય દખલ નહીં કરે તેવી ખાતરી આપશે.
- 3) આગામી 30 દિવસની અંદર ઈરાન પર લાદવામાં આવેલી નૌકાદળની નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે હટાવી લેવામાં આવશે.
- 4) ઈરાનની આસપાસના વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાંથી અમેરિકા પોતાના સૈન્ય દળોને તબક્કાવાર પાછા ખેંચશે.
- 5) 30 દિવસની અંદર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સંપૂર્ણપણે ઈરાની વહીવટ હેઠળ ફરીથી વ્યવહાર માટે ખુલ્લી મૂકાશે.
- 6) ઈરાનના ક્રૂડ ઓઈલ (તેલ), પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો અને તેની નિકાસ પર અમેરિકાએ લગાવેલા તમામ વૈશ્વિક પ્રતિબંધો રદ થશે.
- 7) ઉર્જા નિકાસ દ્વારા થતી તમામ કમાણી અને આવક પર ઈરાનનો સંપૂર્ણ અને સીધો અધિકાર રહેશે.
- 8) અમેરિકા અને તેના પશ્ચિમી સાથી દેશો ઈરાન માટે ઓછામાં ઓછા $300 બિલિયનની આર્થિક પુનર્નિર્માણ યોજના લોન્ચ કરશે.
- 9) પરમાણુ મુદ્દાઓ પર કાયમી ઉકેલ અને મોટા આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી કાયમી મુક્તિ મેળવવા માટે 60 દિવસનો ખાસ વાટાઘાટોનો સમયગાળો અપાશે.
- 10) 'પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ' (NPT) હેઠળ ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવશે નહીં તે વચનનું પુનરાવર્તન કરશે.
- 11) નવી વાટાઘાટો ચાલુ હોય તે દરમિયાન અમેરિકા આ વિસ્તારમાં નવું સૈન્ય મોકલશે નહીં કે નવા કોઈ પ્રતિબંધો લાદશે નહીં.
- 12) ઈરાનની વિદેશી બેંકોમાં ફ્રીઝ (સ્થિર) થયેલી 24 અબજ ડોલરની સંપત્તિ મુક્ત કરાશે, જેમાંથી અડધી રકમ વાટાઘાટો શરૂ થાય તે પહેલાં જ આપવાની રહેશે.
- 13) આ સમગ્ર કરારના નિયમોનું યોગ્ય પાલન થાય છે કે નહીં તે જોવા માટે એક સંયુક્ત દેખરેખ પદ્ધતિ (Monitoring Mechanism) સ્થાપિત કરાશે.
- 14) આ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારને કાયદાકીય માન્યતા આપવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના ઠરાવ દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવશે.
અંતિમ વાટાઘાટો માટે ઈરાનની કડક શરતો
ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા ભલે આ સોદો "હવે પૂર્ણ" થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો હોય, પરંતુ રાજદ્વારી નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સૌથી વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ હજુ પણ વણઉકેલાયેલા છે. આ ડ્રાફ્ટમાં ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્રો નહીં બનાવે તે વાત સ્વીકારે છે, પરંતુ યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) ની મર્યાદા કેટલી રહેશે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની પરમાણુ સુવિધાઓની તપાસ કેવી રીતે થશે, તેની કોઈ સ્પષ્ટ વિગતો નથી. આ તમામ વિવાદો આગામી 60 દિવસની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉકેલાશે. ઈરાને પહેલેથી જ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેના મિસાઈલ પ્રોગ્રામ અને ક્ષેત્રીય સશસ્ત્ર જૂથોને આ ચર્ચાની બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
ઈરાનના નાયબ વિદેશ પ્રધાન કાઝેમ ઘરીબબાદીએ ચેતવણીભર્યા લહેકામાં જણાવ્યું છે કે, અંતિમ કરાર માટેની મુખ્ય વાટાઘાટો ત્યારે જ શરૂ થશે જ્યારે વોશિંગ્ટન ઈરાનની અડધી ફ્રીઝ થયેલી સંપત્તિ મુક્ત કરશે, તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધો હટાવશે અને દરિયાઈ નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે દૂર કરશે. જો અમેરિકા આ શરતો પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તો આગામી મંત્રણા અટકી શકે છે. હાલમાં, આ મહાસંધિના સમાચારથી વૈશ્વિક શેરબજાર અને ક્રૂડ ઓઈલના બજારોમાં મોટી હલચલ જોવા મળી રહી છે.