India-Bangladesh Relations: 1971માં ભારતીય સહાયથી જન્મેલું બાંગ્લાદેશ ભારત માટે માથાનો દુખાવો બની ગયું છે. બાંગ્લાદેશના રસ્તાઓ પર ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર, ઉચ્ચ કમિશનની બહાર વિરોધ પ્રદર્શન, રાજદૂતોને બોલાવવા અને હિન્દુ લઘુમતીઓ પર હુમલાઓએ દિલ્હી અને ઢાકા વચ્ચેના સંબંધોને અત્યાર સુધીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચાડી દીધા છે.
હકીકતમાં , શેખ હસીનાને સત્તા પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા ત્યારથી બાંગ્લાદેશમાં ભારત વિરોધી ભાવના ઉગ્ર બની રહી છે. ભારત વિરોધી બાંગ્લાદેશી નેતા ઉસ્માન હાદીની તાજેતરમાં થયેલી હત્યાથી બાંગ્લાદેશમાં ફરી એકવાર ભારત વિરોધી નારા લાગ્યા છે. બાંગ્લાદેશીઓ ભૂલી ગયા છે કે ભારતે તેમને બનાવ્યા છે.
આ જ કારણ છે કે ઘણા લોકો પૂછી રહ્યા છે કે શું ભારતે બનાવેલો નાનો ભાઈ હવે ફ્રેંકસ્ટીનનો રાક્ષસ બની ગયો છે જે તેના સર્જકની વિરુદ્ધ થઈ ગયો છે? કારણ કે - એક સમય હતો જ્યારે બાંગ્લાદેશ ભારતનું નજીકનું મિત્ર હતું, પરંતુ હવે તે દુશ્મન બની ગયું છે.
પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશનું વિભાજન કેવી રીતે થયું?
1947માં ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા પછી પૂર્વ પાકિસ્તાન (હાલનું બાંગ્લાદેશ) ભાષાકીય , સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક શોષણને કારણે પશ્ચિમ પાકિસ્તાનથી અલગ પડવાનું અનુભવવા લાગ્યું. 1970ની ચૂંટણીમાં પ્રચંડ વિજય છતાં, શેખ મુજીબુર રહેમાનની અવામી લીગ સત્તા મેળવવામાં નિષ્ફળ ગઈ. આના કારણે પાકિસ્તાનમાં ગૃહયુદ્ધ શરૂ થયું. પાકિસ્તાની સૈન્યના અત્યાચારોને કારણે લાખો શરણાર્થીઓ ભારતમાં ભાગી ગયા.
આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતના તત્કાલીન વડાંપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ મુક્તિ વાહિનીને ટેકો આપ્યો હતો. જેના પરિણામે 1971નું યુદ્ધ થયું અને પાકિસ્તાનથી અલગ સ્વતંત્ર દેશ બાંગ્લાદેશની રચના થઈ.
સ્વતંત્રતા પછી દાયકાઓ સુધી ઢાકા દિલ્હીનું નજીકનું સાથી રહ્યું. ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સૌથી નજીકના સંબંધો શેખ હસીનાના કાર્યકાળ (2009-2024) દરમિયાન બન્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન બંને દેશોએ વેપાર, સંરક્ષણ, કનેક્ટિવિટી અને પાણીની વહેંચણી જેવા મુદ્દાઓ પર ગાઢ સહયોગ કર્યો.
બાંગ્લાદેશના તત્કાલીન વડાંપ્રધાને ભારતને પોતાનો સૌથી વિશ્વસનીય ભાગીદાર ગણાવ્યો હતો. તેમના હરીફ ખાલિદા ઝિયાએ પણ સત્તામાં આવ્યા પછી ભારત સાથે સારા સંબંધો જાળવી રાખ્યા હતા.
શેખ હસીનાએ 2019માં ફરિયાદ કરી હતી
બાંગ્લાદેશે પહેલી વાર 2019માં ભારતની ટીકા કરી હતી. તત્કાલીન વડાંપ્રધાન શેખ હસીનાએ ડુંગળી નિકાસ પ્રતિબંધ અંગે સ્મિત કર્યું અને ફરિયાદ કરી હતી.
2024નો બળવો અને સંબંધોમાં ભંગાણ
2024માં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના પરિવારના સભ્યો માટે અનામત સામેના વિરોધ પ્રદર્શનો રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયા. શેખ હસીનાને રાજીનામું આપવાની અને ભારતમાં આશ્રય મેળવવા માટે દેશ છોડીને ભાગી જવાની ફરજ પડી.
વચગાળાની સરકારની રચના
બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીનાની સરકારના પતન પછી, મોહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વમાં એક વચગાળાની સરકારની રચના કરવામાં આવી છે. દેશમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાથી લઈને ન્યાયતંત્ર સુધી વ્યાપક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. શેખ હસીનાના રાજીનામા પછી બાંગ્લાદેશમાં ચૂંટણીઓ યોજાઈ નથી . ફેબ્રુઆરી 2026માં સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. તે પહેલાં ફરી એકવાર ભારત વિરોધી નારાઓ સંભળાઈ રહ્યા છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે તણાવ કેવી રીતે વધ્યો ?
વચગાળાની સરકારની રચના પછી, બાંગ્લાદેશ બેઇજિંગ અને ઇસ્લામાબાદની નજીક આવી ગયું છે. આનાથી દિલ્હીમાં તેની બધી સરહદો પર વધતા વ્યૂહાત્મક પડકાર અંગે ચિંતા વધી છે. ભારતના ભૂ-લોકવાળા ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો પર યુનુસની ટિપ્પણીઓએ તણાવમાં વધારો કર્યો. આનાથી એવી અટકળોને વેગ મળ્યો કે ઢાકા ઉત્તરપૂર્વને મુખ્ય ભૂમિ ભારત સાથે જોડતા સંવેદનશીલ ચિકન નેક કોરિડોર પર નજર રાખી રહ્યું છે.
2024માં સત્તા પરથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ શેખ હસીના ભારત ભાગી ગયા, જે તેમનો બીજો દેશનિકાલ હતો. તેમણે અગાઉ 1975માં તેમના પિતા મુજીબની હત્યા બાદ ભારતમાં આશરો લીધો હતો.
ભારતે શા માટે વાંધો ઉઠાવ્યો?
નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા મુહમ્મદ યુનુસે વચગાળાની સરકારનું પ્રમુખપદ સંભાળ્યા પછી બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુ લઘુમતીઓ પર હુમલાઓ વધ્યા. ભારતે આનો વિરોધ કર્યો પરંતુ વચગાળાની સરકારે કોઈ કાર્યવાહી ન કરી અને તેના બદલે તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી. ઢાકા બેઇજિંગ અને ઇસ્લામાબાદની નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ વધુ વણસી. ભારતના ઉત્તરપૂર્વ વિશે યુનુસની ટિપ્પણીઓએ ચિકન નેક કોરિડોર માટેના ખતરા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી.
સજા ફટકારવાનો અને ભારતનું પ્રત્યાર્પણ કરવાની માંગણી કરીને વચગાળાની સરકારના આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનાહિત ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયથી આગમાં ઘી ઉમેરવામાં આવ્યું. જોકે, ભારતે શેખ હસીનાને સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
ફરી તણાવ વધ્યો
દરમિયાન 2024 ચળવળના અગ્રણી ભારત વિરોધી નેતા શરીફ ઉસ્માન હાદીની તાજેતરમાં થયેલી હત્યા બાદ બાંગ્લાદેશમાં અફવા ફેલાઈ હતી કે હત્યારાઓ ભારત ભાગી ગયા છે. આનાથી ભારત વિરોધી વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા. હાદીના મૃત્યુના બીજા દિવસે, મૈમનસિંઘમાં એક હિન્દુ વ્યક્તિ દીપુ ચંદ્ર દાસને ટોળાએ માર મારીને મારી નાખ્યો. અગ્નિસંસ્કારની ઘટના પછી ભારતમાં મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા છે.
ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો મૂળભૂત છે
દરમિયાન, ભારતમાં રહેતા શેખ હસીના માને છે કે ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધ ઊંડા અને મૂળભૂત છે અને કોઈપણ કામચલાઉ સરકારથી તેના પર અસર થશે નહીં. જોકે, હાલમાં તો દિલ્હી- ઢાકાના સંબંધો વણસ્યા છે અને તે જ સત્ય છે.