El Nino Effect Gujarat: ભારતના ચોમાસા પર ગંભીર આબોહવા પરિવર્તનનું મોટું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. યુરોપિયન યુનિયનની હવામાન એજન્સી, 'કોપરનિકસ ક્લાઇમેટ ચેન્જ સર્વિસ' (C3S) દ્વારા જારી કરાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય આગાહી અનુસાર, ભારત આ વર્ષે તીવ્ર પાણીની કટોકટી અને દુષ્કાળના જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક હવામાન મોડેલોના વિશ્લેષણ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન દેશના પશ્ચિમ અને મધ્ય ભાગોમાં સરેરાશ કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ પડશે. આ સંભવિત આફત પાછળ પેસિફિક મહાસાગરમાં ઝડપથી વિકસી રહેલી અત્યંત ઘાતક હવામાન પ્રણાલી જવાબદાર છે, જેને વૈજ્ઞાનિકોએ ગોડઝિલા અલ નીનો (Godzilla El Nino) નામ આપ્યું છે. જો આ આગાહી સાચી પડશે, તો તેની સીધી અસર કરોડો ખેડૂતો, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર અને શહેરોના જળ પુરવઠા પર જોવા મળશે.
શું ગુજરાત આ સંભવિત દુષ્કાળના ભોગ બનનારા રાજ્યોમાં મોખરે છે?
વૈશ્વિક હવામાન કેન્દ્રો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા મલ્ટી-મોડેલ નકશાઓ અનુસાર, આ વર્ષે વરસાદની સૌથી મોટી ખાધ પશ્ચિમ ભારતમાં જોવા મળી શકે છે. આ નકારાત્મક અસરોથી પ્રભાવિત થનારા રાજ્યોની યાદીમાં ગુજરાત ટોચના સ્થાને છે. ગુજરાત ઉપરાંત કોંકણ પટ્ટો, ગોવા અને આંધ્રપ્રદેશના કેટલાક ભાગો પણ આની લપેટમાં આવશે.
ખાસ કરીને દરિયાકાંઠાના પ્રદેશોમાં સામાન્ય સરેરાશ કરતાં 100 થી 200 મિલીમીટર જેટલો ઓછો વરસાદ નોંધાય તેવી આશંકા છે. આ સ્થિતિ મુંબઈ અને તેની આસપાસના મહાનગરો સહિત મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય કૃષિ તેમજ શહેરી વિસ્તારો માટે એક મોટી વહેલી ચેતવણી સમાન છે.
'ગોડઝિલા અલ નીનો' બરાબર શું છે અને તે કેમ જોખમી છે?
હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે, ભારતમાં ચોમાસું નબળું પડવા અને દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાવા પાછળ મુખ્યત્વે અલ નીનો જવાબદાર હોય છે. આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જેમાં મધ્ય અને પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધી જાય છે. જ્યારે આ સમુદ્રી તાપમાનનો વધારો અત્યંત ઝડપી, તીવ્ર અને અસાધારણ સ્તરે પહોંચી જાય, ત્યારે તેને વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં 'ગોડઝિલા અલ નીનો' કહેવામાં આવે છે.
જૂન 2026 ના પ્રારંભિક આંકડા દર્શાવે છે કે આ સિસ્ટમ ભારતીય ઉપખંડ તરફ આગળ વધતા પવનોને નબળા પાડી રહી છે, જેના કારણે વાદળો બંધાવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડી ગઈ છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ પણ જૂનથી સપ્ટેમ્બરની આખી સીઝન માટે લાંબા ગાળાના સરેરાશના માત્ર 90% થી 92% વરસાદની સંભાવના દર્શાવી છે, જેને 'સામાન્યથી ઓછો વરસાદ' માનવામાં આવે છે.
કૃષિ, જળાશયો અને મોંઘવારી પર થનારી જમીની અસરો
આ મોસમી ફેરફાર દેશના સામાજિક અને આર્થિક માળખા પર વ્યાપક નકારાત્મક અસરો ઊભી કરી શકે છે.
ખેતીવાડીને નુકસાન
ભારતના મુખ્ય ખરીફ પાકો જેવા કે ડાંગર, કઠોળ, કપાસ અને તેલીબિયાં સંપૂર્ણપણે ચોમાસા પર નિર્ભર છે. વરસાદની અછતને લીધે પાક નિષ્ફળ જઈ શકે છે, જે બજારમાં અનાજ-શાકભાજીની તંગી સર્જીને મોંઘવારીને વધારશે.
પીવાના પાણીની તંગી
દેશના અનેક ભાગોમાં જળાશયો અને ડેમોમાં પાણીનું સ્તર અત્યારથી જ ચિંતાજનક રીતે ઘટી ગયું છે. ચોમાસું નબળું રહેવાના કારણે આ જળાશયો ફરી ભરાશે નહીં, જેનાથી ગ્રામીણ ભાગોમાં સિંચાઈની કટોકટી ઉપરાંત મુંબઈ અને દિલ્હી જેવા મેટ્રો શહેરોમાં પીવાના પાણીની ભારે અછત સર્જાઈ શકે છે.
શું બચાવ માટે કોઈ આશાનું કિરણ બાકી છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની આ આગાહી ભલે ડરામણી હોય, પરંતુ હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના મતે હજુ પણ આશાના સંકેતો ઉપલબ્ધ છે. ચોમાસાની મુખ્ય સિઝન બરાબર જામી જાય તે પહેલાં આ ડેટા જાહેર કરાયો હોવાથી, આગામી અઠવાડિયામાં હવામાનના મોડેલ્સમાં સકારાત્મક બદલાવ આવવાની સંભાવના નકારી શકાય નહીં. વધુમાં, આ દુષ્કાળની અસર સમગ્ર દેશમાં એકસરખી નહીં હોય; ભારતના પૂર્વીય અને ઉત્તરીય રાજ્યોમાં ચોમાસાનું પ્રદર્શન સારું રહેવાનો અંદાજ છે, જેથી ત્યાં ઓછું નુકસાન થશે.