Sabar Dairy: હિંમતનગર, સાબરકાંઠા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ, જે સામાન્ય રીતે સાબર ડેરી તરીકે જાણીતી છે, તેણે 1964માં તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી ગુજરાતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દૂધ ઉત્પાદકોના જીવનમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવ્યું છે. શરૂઆતના સમયમાં, ડેરી 19 પ્રાથમિક સહકારી દૂધ મંડળીઓ પાસેથી કાચું દૂધ એકત્રિત કરીને અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ડેરીને બિનપ્રક્રિયાકૃત સ્વરૂપમાં સપ્લાય કરતી હતી. જોકે, તે સમયે 'ફ્લડ સિઝન' દરમિયાન દૂધની વધુ માત્રાને કારણે અને અપૂરતા નાણાકીય સંસાધનોને લીધે, યુનિયનને દૂધ કલેક્શન રોટેશનલ ધોરણે બંધ કરવાની ફરજ પડતી હતી, જેના કારણે શરૂઆતના સાત વર્ષોમાં પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર થઈ શક્યો ન હતો.
ઓપરેશન ફ્લડ હેઠળ વિસ્તરણ:
વર્ષ 1971માં, ભારતીય ડેરી કોર્પોરેશન (ભારત સરકારનું એક ઉપક્રમ)ના ઓપરેશન ફ્લડ-I કાર્યક્રમ હેઠળ, સાબર ડેરી માટે એક મોટો પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યો. આ પ્રોજેક્ટ દૈનિક 1.50 લાખ લિટર દૂધની પ્રક્રિયા કરવાની ક્ષમતા ધરાવતો હતો અને તેનો કુલ ખર્ચ રૂપિયા 52 કરોડ હતો, જે ગુજરાત સરકાર દ્વારા પ્રાપ્ત થયો હતો.
આ મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ ઘટનાનો શિલાન્યાસ 11 જૂન, 1971ના રોજ નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડના અધ્યક્ષ ડો. વર્ગીસ કુરિયન દ્વારા કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 12 મે, 1973 ના રોજ દૂધનું રિસેપ્શન અને પેસ્ટ્યુરાઇઝેશન શરૂ થયું, અને 1974 માં કન્ડેન્સિંગ અને સ્પ્રે ડ્રાયિંગ પ્લાન્ટ પણ કાર્યરત થયો. ઓપરેશન ફ્લડ-II કાર્યક્રમ હેઠળ, ડેરી પ્લાન્ટની ક્ષમતાને વધુ વિસ્તૃત કરીને દરરોજ 4.00 લાખ લિટર દૂધ સુધી પહોંચાડવામાં આવી.
ચિલિંગ સેન્ટરોનું વિસ્તરતું નેટવર્ક:
- સાબર ડેરીએ તેના કવરેજને જિલ્લાભરમાં વિસ્તારવા માટે અને દૂધની ગુણવત્તા જાળવી રાખવા માટે ચિલિંગ સેન્ટરોનું મજબૂત નેટવર્ક વિકસાવ્યું છે:
- પ્રથમ ચિલિંગ સેન્ટર ઓક્ટોબર, 1976 માં ધનસુરા નજીક સ્થાપિત થયું હતું, જેની દૈનિક પ્રક્રિયા ક્ષમતા 30,000 લિટર દૂધ હતી અને તેને સ્મોલ ફાર્મર્સ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી તરફથી નાણાકીય સહાય મળી હતી.
- બીજું ચિલિંગ સેન્ટર ખેડબ્રહ્મા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું, જે ચાર આદિવાસી તાલુકાઓ (મેઘરાજ, વિજયનગર અને ભિલોડા સહિત) પૈકીનો એક છે. આ કેન્દ્રનું ઉદ્ઘાટન માર્ચ 1979 માં ગુજરાત રાજ્યના તત્કાલીન રાજ્યપાલ શ્રીમતી શારદા મુખર્જી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, અને તેની પ્રારંભિક ક્ષમતા 25,000 લિટર દૂધ પ્રતિ દિન હતી.
- ત્રીજું ચિલિંગ સેન્ટર શામળાજી ખાતે સ્થપાયું, જે બીજો આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતો વિસ્તાર છે. તેની દૈનિક ક્ષમતા 25,000 લિટર દૂધ હતી અને તે ભિલોડા અને મેઘરાજ તાલુકાઓમાંથી દૂધ કલેક્શન પ્રક્રિયા કરે છે. આ કેન્દ્રોની ક્ષમતા રાજ્ય સરકારના નાણાકીય સહયોગથી વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.
- આ ત્રણ ઉપરાંત, સાબર ડેરી હાલમાં બાયડ, પ્રાંતિજ અને ઇડર જેવા સ્થળોએ વધુ ત્રણ દૂધ ચિલિંગ સેન્ટરો પણ ચલાવે છે, જે સમગ્ર જિલ્લામાંથી એકત્રિત થતા દૂધને આવરી લે છે. આ ચિલિંગ સેન્ટરો ઉપરાંત, ડેરીએ દૂધમાં "ખાટાશની ટકાવારી શૂન્ય" સ્તરે રાખવા માટે મોટી સંખ્યામાં બલ્ક મિલ્ક કૂલિંગ યુનિટ્સ (BMCUs) પણ સ્થાપિત કર્યા છે. (માહિતી સ્ત્રોત- sabardairy.org)
સ્વ. ભૂરાભાઈ પટેલનો સિંહ ફાળો
સાબરકાંઠા જિલ્લાના પ્રાંતિજ તાલુકાના ખેડૂત સ્વ. ભૂરાભાઈ ખોડાભાઈ પટેલ એક મહાન સ્વપ્નદ્રષ્ટા હતા. તેમણે તે સમયે ખાનગી દૂધ સપ્લાયર્સ અને દૂધ કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા શોષણનો ભોગ બનેલા અન્ય ખેડૂતો સાથે દૂધ સહકારી મંડળી બનાવવાનું સ્વપ્ન જોયું હતું. ત્યારબાદ તેમણે ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનના માર્ગદર્શન અને સલાહથી દૂધ સહકારી મંડળીની રચના કરી અને અમદાવાદ ખાતે મ્યુનિસિપલ ડેરીને દૂધ એકત્ર કરીને સપ્લાય કરવાનું શરૂ કર્યું. પ્રાંતિજ તાલુકાના વિવિધ ગામોમાં આવી પહેલી 20 મંડળીઓની રચના કરવામાં આવી. તે દૂધ ઉત્પાદકો માટે એક વળાંક હતો અને ધીમે ધીમે દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીની રચના થઈ.
સોસાયટીઓ શરૂ કરવામાં આવી. જેમ જેમ વધુને વધુ ખેડૂતો આંદોલનના સમર્થનમાં એકઠા થયા, તેમ તેમ મોટા પાયે દૂધ પ્રક્રિયા સુવિધાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ કારણ કે અમદાવાદ ખાતેની મ્યુનિસિપલ ડેરી, ગ્રાહકલક્ષી ડેરી હોવાથી, જિલ્લામાંથી મેળવેલું બધું દૂધ સ્વીકારી શકતી ન હતી, અને દૂધને પોતાની રીતે પ્રક્રિયા કરવા માટે, સાબરકાંઠા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ (સાબર ડેરી) નામની દૂધ પ્રક્રિયા ડેરીનો જન્મ થયો.
ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GCMMF) ના સ્થાપક ચેરમેન સ્વ. ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનની ભૂમિકા
ભારતમાં શ્વેત ક્રાંતિના પિતા ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન, જે ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GCMMF) અને નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) ના સ્થાપક ચેરમેન પણ છે, તેમણે અમારા સ્થાપક ચેરમેન સ્વ. ભૂરાભાઈ ખોડાભાઈ પટેલને ખાનગી દૂધ સપ્લાયર્સ અને દૂધ કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા શોષણનો ભોગ બનેલા અન્ય ખેડૂતો સાથે દૂધ સહકારી મંડળીઓ બનાવવા માટે મદદ અને માર્ગદર્શન આપ્યું. તેમણે સાબરકાંઠા જિલ્લાના ગ્રામીણ લોકોને લોકશાહીના પાયા પર રચાયેલી સહકારી દૂધ મંડળીઓ દ્વારા આત્મનિર્ભર બનવા માટે સશક્ત બનાવ્યા અને તેમણે ગ્રામીણ લોકોને યોગ્ય આજીવિકાનો માર્ગ સફળતાપૂર્વક બતાવ્યો.