NSE IPO: નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (NSE) નો પ્રારંભિક જાહેર ભરણું (IPO) આખરે આવી રહ્યો છે. આ IPO સબસ્ક્રિપ્શન માટે 17 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ ખુલશે અને રોકાણકારો 21 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી તેમાં અરજી કરી શકશે. કંપનીએ પોતાના આ પબ્લિક ઇશ્યૂ માટે ₹1 ની ફેસ વેલ્યુ ધરાવતા ઇક્વિટી શેર દીઠ ₹1,700 થી ₹1,785 ની પ્રાઇસ બેન્ડ નક્કી કરી છે. આ IPO માં રોકાણકારોએ ન્યૂનતમ 8 શેર માટે બોલી લગાવવાની રહેશે. હાલમાં ₹1 ની મૂળ કિંમત ધરાવતા 2,475,000,000 ઇક્વિટી શૅર અસ્તિત્વમાં છે.
₹1 ની ફેસ વેલ્યુ ધરાવતો આ IPO એ કોર્પોરેટ વેચાણકર્તા શેરધારકો દ્વારા 126,436,650 સુધીના ઇક્વિટી શૅરના વેચાણની ઓફર (ઓફર-ફોર-સેલ) છે. આ શેરધારકોમાં સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા, કેનેડા પેન્શન પ્લાન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બોર્ડ, અરાન્ડા ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ (મોરેશિયસ) પ્રા. લિ., એમએસ સ્ટ્રેટેજિક (મોરેશિયસ) લિ., ધ ન્યૂ ઈન્ડિયા એશ્યોરન્સ કંપની લિ., એસબીઆઈ કેપિટલ માર્કેટ્સ લિમિટેડ (SS), બેંક ઓફ બરોડા, સ્ટોક હોલ્ડિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ, જનરલ ઈન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ અને યુનાઈટેડ ઈન્ડિયા ઈન્સ્યોરન્સ કંપની લિમિટેડનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઇશ્યૂ SEBI ICDR નિયમોને અનુરૂપ 'બુક-બિલ્ડિંગ' પ્રક્રિયા દ્વારા લાવવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં ક્વોલિફાઇડ ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ બાયર્સ (QIBs) માટે મહત્તમ 50%, નોન-ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ ઇન્વેસ્ટર્સ (NIIs) માટે ઓછામાં ઓછા 15% અને રિટેલ ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ઇન્વેસ્ટર્સ (RIIs) માટે ઓછામાં ઓછા 35% હિસ્સો અનામત રાખવામાં આવ્યો છે.
નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા (NSE) એ 1994માં તેની કામગીરી શરૂ કરી હતી અને તે ભારતનું પ્રથમ એક્સચેન્જ હતું જેણે ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા સ્ક્રીન-આધારિત ટ્રેડિંગનો અમલ કર્યો હતો. NSE પાસે સંપૂર્ણ રીતે સંકલિત બિઝનેસ મોડલ છે જેમાં એક્સચેન્જ લિસ્ટિંગ, ટ્રેડિંગ સેવાઓ, ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ, સૂચકાંકો (indices) અને માર્કેટ ડેટા ફીડ્સનો સમાવેશ થાય છે. NSE ટ્રેડિંગ અને ક્લિયરિંગ સભ્યો તેમજ લિસ્ટેડ કંપનીઓ દ્વારા SEBI અને એક્સચેન્જના નિયમો અને નિયમનોના પાલન પર પણ દેખરેખ રાખે છે. NSE ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર છે અને નવીનતાની સંસ્કૃતિ તથા ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ દ્વારા તેની સિસ્ટમ્સની વિશ્વસનીયતા અને કાર્યક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરે છે. ફ્યુચર્સ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન (FIA) દ્વારા જાળવવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, કેલેન્ડર વર્ષ 2025 માટે ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ (કોન્ટ્રાક્ટ્સ)ની દ્રષ્ટિએ NSE વિશ્વનું સૌથી મોટું ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ છે. વર્લ્ડ ફેડરેશન ઓફ એક્સચેન્જીસ (WFE) દ્વારા જાળવવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, 2025માં ટ્રેડ્સની સંખ્યા (ઇલેક્ટ્રોનિક ઓર્ડર બુક)ના આધારે ઇક્વિટી સેગમેન્ટમાં NSE વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે.
રેડસીયર (Redseer) રિપોર્ટ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2011 થી નાણાકીય વર્ષ 2026 અને 30 જૂન, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન, NSE કેશ માર્કેટ અને ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ (ઇક્વિટી ઓપ્શન્સ માટેના નોશનલ ટર્નઓવરના આધારે) માં કુલ ટર્નઓવરની દ્રષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું સ્ટોક એક્સચેન્જ રહ્યું છે. તેમજ, નાણાકીય વર્ષ 2009 થી નાણાકીય વર્ષ 2026 અને 30 જૂન, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન, એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ (કરન્સી ઓપ્શન્સ માટેના નોશનલ ટર્નઓવરના આધારે) માં કુલ ટર્નઓવરની દ્રષ્ટિએ પણ તે ભારતનું સૌથી મોટું સ્ટોક એક્સચેન્જ રહ્યું છે.
વર્લ્ડ ફેડરેશન ઓફ એક્સચેન્જીસ અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી લિસ્ટેડ સ્ટોક એક્સચેન્જ જૂથોની તુલનામાં, આ કંપની કેશ ઇક્વિટીમાં ટ્રેડની સંખ્યા અને ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝમાં ટ્રેડ થયેલા કોન્ટ્રાક્ટ્સની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટું મલ્ટી-એસેટ ક્લાસ એક્સચેન્જ છે. નાણાકીય વર્ષ 2026માં તેનો વૈશ્વિક બજાર હિસ્સો કેશ ઇક્વિટીમાં ટ્રેડની સંખ્યામાં 11.38% અને ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝમાં ટ્રેડ થયેલા કોન્ટ્રાક્ટ્સમાં 51.18% હતો; જ્યારે 30 જૂન, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના સમયગાળામાં આ હિસ્સો કેશ ઇક્વિટીમાં ટ્રેડની સંખ્યામાં 10.68% અને ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝમાં ટ્રેડ થયેલા કોન્ટ્રાક્ટ્સમાં 50.22% હતો.
કંપની ભારતમાં "પ્રથમ સ્તરના નિયમનકાર" (ફર્સ્ટ લેવલ રેગ્યુલેટર) તરીકે કાર્ય કરે છે. આ ભૂમિકામાં, તે રોકાણકારો, ઇશ્યુઅર્સ અને મધ્યસ્થીઓ સહિતના તમામ બજાર સહભાગીઓને સ્ટોક માર્કેટમાં સમાન, અપ્રતિબંધિત, પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ પ્રવેશ પૂરો પાડવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, સાથે સાથે બજારનું વ્યવસ્થિત અને કાર્યક્ષમ સંચાલન જાળવી રાખવા અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પણ કાર્યરત છે.
તેના અનન્ય નોંધાયેલા રોકાણકારોના આધારમાં 31 માર્ચ, 2020 ના રોજ 30.87 મિલિયનથી લઈને 30 જૂન, 2026 સુધીમાં 132.37 મિલિયન સુધી 26.23% ના સંયુક્ત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) સાથે વધારો થયો છે; જ્યારે સમાન સમયગાળા દરમિયાન તેના પ્લેટફોર્મ (મેઈનબોર્ડ અને EMERGE) પર લિસ્ટેડ કંપનીઓનું કુલ માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન 25.89% ના CAGR સાથે વધ્યું છે.
30 જૂન, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના ગાળામાં અને નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન, તેના પ્લેટફોર્મ દ્વારા અનુક્રમે ₹6.19 ટ્રિલિયન અને ₹20.33 ટ્રિલિયનનું કુલ ભંડોળ એકત્ર કરવામાં આવ્યું હતું. 30 જૂન, 2026 સુધીમાં, સ્ટોક એક્સચેન્જના રોકાણકારો ભારતના 99% થી વધુ પોસ્ટલ કોડ વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા છે, જેનાથી નાણાકીય તકો સુધીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ થયું છે. 30 જૂન, 2026 સુધીમાં, કંપનીએ 261.36 મિલિયન નોંધાયેલા રોકાણકાર ખાતાઓ, 1,328 ટ્રેડિંગ સભ્યો, 132.37 મિલિયન અનન્ય નોંધાયેલા રોકાણકારો અને ₹474.08 ટ્રિલિયનના માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન (બજાર મૂડીકરણ) ધરાવતી 3,005 સૂચિબદ્ધ કંપનીઓને (લિસ્ટર્ડ એન્ટિટીઝ) સેવા પૂરી પાડી હતી.
રેડસીર (Redseer) રિપોર્ટ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2026 અને જૂન 2026 માં પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના ગાળા દરમિયાન, કંપનીએ ભારતમાં મુખ્ય સંપત્તિ વર્ગોમાં અગ્રણી બજાર હિસ્સો જાળવી રાખ્યો છે: કેશ માર્કેટમાં (કુલ ટર્નઓવરના આધારે) અનુક્રમે 92.99% અને 93.05%; ઇક્વિટી ફ્યુચર્સમાં (કુલ ટર્નઓવરના આધારે) અનુક્રમે 99.79% અને 99.72%; ઇક્વિટી ઓપ્શન્સમાં (પ્રીમિયમ ટર્નઓવરના આધારે) અનુક્રમે 74.71% અને 68.48%; એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ફ્યુચર્સમાં (કુલ ટર્નઓવરના આધારે) અનુક્રમે 99.48% અને 100.00%; અને એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ઓપ્શન્સમાં (કુલ પ્રીમિયમ ટર્નઓવરના આધારે) 100.00% અને 100.00% બજાર હિસ્સો ધરાવે છે. વધુમાં, રેડસીર રિપોર્ટ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2026 અને જૂન 2026 માં પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના ગાળામાં, સૂચિબદ્ધ અને બિન-સૂચિબદ્ધ કોર્પોરેટ બોન્ડ્સના (જે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC), રિક્વેસ્ટ ફોર ક્વોટ (RFQ) અને અનામી પ્લેટફોર્મ પર અમલમાં મુકાયા હોય અને ભારતમાં ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશનો દ્વારા સેટલ થયા હોય) ટ્રેડિંગ મૂલ્યમાં કંપનીનો બજાર હિસ્સો અનુક્રમે 85.65% અને 81.15% હતો.
કંપનીએ એક સર્વગ્રાહી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા અને ટ્રેડિંગ, લિસ્ટિંગ અને સેટલમેન્ટ માટે 'વન-સ્ટોપ' પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપવા માટે મુખ્ય બજાર સંસ્થાઓની પણ સ્થાપના કરી છે. તેના બિન-વ્યાપારી વ્યવસાયો આવકના પૂરક સ્ત્રોતો પૂરા પાડે છે અને બજારના સહભાગીઓની વિવિધ જરૂરિયાતોને સંતોષે છે, જેનું વર્ણન નીચે મુજબ છે:
ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ - ભારતમાં ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે ઓગસ્ટ 1995માં NSE ક્લિયરિંગ લિમિટેડ (NCL) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
ઇન્ડેક્સ (સૂચકાંક) - મે 1998માં ઇન્ડેક્સ સેવાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી અને હાલમાં NSE ઇન્ડેક્સ લિમિટેડ (NSE Indices) દ્વારા આ સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
ડેટા એનાલિટિક્સ, સમાચાર અને બજારના અપડેટ્સ - સંસ્થાકીય રોકાણકારો, એસેટ મેનેજરો અને નિયમનકારોને વ્યાપક રીઅલ-ટાઇમ માર્કેટ ડેટા, બેન્ચમાર્ક ડેટા, ફિક્સ્ડ ઇન્કમ વેલ્યુએશન અને વિશ્લેષણાત્મક સાધનો પૂરા પાડવા માટે જૂન 2000માં NSE ડેટા એન્ડ એનાલિટિક્સ લિમિટેડ (NSE DAL) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
વિદેશી ચલણ આધારિત ટ્રેડિંગ - ભારતીય અને વિદેશી સંસ્થાઓને વિદેશી ચલણ આધારિત સિક્યોરિટીઝ અને નાણાકીય ઉત્પાદનોમાં વેપાર કરવા તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય બજારો સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, નવેમ્બર 2016માં ગિફ્ટ સિટી (GIFT City) ખાતે કંપનીની પેટાકંપની તરીકે NSE ઇન્ટરનેશનલ એક્સચેન્જ (NSEIX) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી; આ પ્લેટફોર્મ દિવસના લગભગ 21 કલાક ટ્રેડિંગની સુવિધા આપે છે.
કંપની બજારના સહભાગીઓ અને રોકાણકારો માટે એક મજબૂત, સ્કેલેબલ (વિસ્તરણક્ષમ) અને સુરક્ષિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. તે રોકાણકારોની જરૂરિયાતો અને બજારની બદલાતી આવશ્યકતાઓને પહોંચી વળવા માટે તેના ટેક્નોલોજી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સતત ફેરફારો કરે છે. તેના પ્લેટફોર્મે 1 એપ્રિલ, 2024 થી 30 જૂન, 2026ના સમયગાળા દરમિયાન દરરોજ સરેરાશ 12.46 અબજ સંદેશાઓ (messages) પ્રોસેસ કર્યા હતા. 24 માર્ચ, 2026ના રોજ એક જ દિવસમાં 21.89 અબજ પીક ઓર્ડર સંદેશાઓ પ્રોસેસ થયા હતા અને તે દિવસે 201.00 મિલિયન સોદા (trades) પૂર્ણ થયા હતા; તેમજ 4 જૂન, 2024ના રોજ તેના પ્લેટફોર્મે એક જ દિવસમાં કુલ 293.85 મિલિયન પીક ટ્રેડ્સ પ્રોસેસ કર્યા હતા.
આ પ્લેટફોર્મ કેશ માર્કેટ, ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ અને એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ માટે માઇક્રોસેકન્ડ રિસ્પોન્સ ટાઇમ સાથે પ્રતિ સેકન્ડ લગભગ 5 મિલિયન સંદેશાઓ પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
30 જૂન, 2026ના રોજ પૂરા થયેલા ત્રણ મહિનાના ગાળામાં અને નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન, કંપનીએ તેના પ્લેટફોર્મ દ્વારા અનુક્રમે ₹1.29 ટ્રિલિયન અને ₹4.78 ટ્રિલિયનથી વધુની ઇક્વિટી મૂડી એકત્રિત કરવામાં (capital mobilisation) તથા કુલ ₹6.19 ટ્રિલિયન અને ₹20.33 ટ્રિલિયનના ભંડોળ એકત્રીકરણમાં મદદ કરી હતી; કંપની માને છે કે આ બાબત ભારતના મૂડી નિર્માણ માળખામાં તેની મુખ્ય ભૂમિકાનો પુરાવો છે.
જૂન 2026 ક્વાર્ટરમાં તેની કામગીરીમાંથી આવક ₹4,560 કરોડ હતી જે એક વર્ષ અગાઉ ₹4,032 કરોડ હતી. જૂન 2026 ક્વાર્ટરમાં તેનો ચોખ્ખો નફો ₹3,121 કરોડ હતો જે એક વર્ષ અગાઉ ₹2,811 કરોડ હતો.
કોટક મહિન્દ્રા કેપિટલ કંપની લિમિટેડ, JM ફાઇનાન્શિયલ લિમિટેડ, મોર્ગન સ્ટેનલી ઇન્ડિયા કંપની પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, સિટી ગ્લોબલ માર્કેટ્સ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, HSBC સિક્યોરિટીઝ એન્ડ કેપિટલ માર્કેટ્સ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, જેપી મોર્ગન ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, SBI કેપિટલ માર્કેટ્સ લિમિટેડ, આનંદ રાઠી એડવાઇઝર્સ લિમિટેડ, એવેન્ડસ કેપિટલ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, એક્સિસ કેપિટલ લિમિટેડ, DAM કેપિટલ એડવાઇઝર્સ લિમિટેડ, ઇક્વિરસ કેપિટલ લિમિટેડ, HDFC બેંક લિમિટેડ, ICICI સિક્યોરિટીઝ લિમિટેડ, IDBI કેપિટલ માર્કેટ્સ એન્ડ સિક્યોરિટીઝ લિમિટેડ, IIFL કેપિટલ સર્વિસીસ લિમિટેડ, મોતીલાલ ઓસ્વાલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એડવાઇઝર્સ લિમિટેડ, નુવામા વેલ્થ મેનેજમેન્ટ લિમિટેડ, પેન્ટોમાથ કેપિટલ એડવાઇઝર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને 360 વન ડબલ્યુએએમ લિમિટેડ, બુક-રનિંગ લીડ મેનેજર છે. MUFG ઇન્ટાઇમ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ આ ઇશ્યૂના રજિસ્ટ્રાર છે. ઇક્વિટી શેર્સ BSE પર લિસ્ટેડ થવાનો પ્રસ્તાવ છે.