Dussehra Fafda Jalebi History: 20 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ દેશભરમાં વિજયાદશમી એટલે કે દશેરાનો તહેવાર ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. ગુજરાતમાં આ દિવસની ઉજવણી ફાફડા અને જલેબી વિના જાણે અધૂરી લાગે છે. દશેરાની સવાર થતાં જ અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા સહિતનાં શહેરોમાં ફરસાણની દુકાનો પર ગરમાગરમ ફાફડા અને રસથી ભરેલી જલેબી ખરીદવા માટે લોકોની ભીડ ઉમટે છે. પરંતુ નવરાત્રિ અને દશેરા સાથે આ ખાસ નાસ્તો કેવી રીતે જોડાયો? તેની પાછળ ભગવાન શ્રીરામ સાથે જોડાયેલી એક લોકમાન્યતા અને અમદાવાદની એક જૂની રેસ્ટોરન્ટની રસપ્રદ કહાની છે.
ભગવાન શ્રીરામ અને જલેબી વચ્ચે શું છે સંબંધ?
દશેરા પર જલેબી ખાવાની પરંપરા સમજાવતી એક લોકપ્રચલિત માન્યતા ભગવાન શ્રીરામ સાથે જોડાયેલી છે. આ માન્યતા મુજબ, ભગવાન શ્રીરામને શાશકૌલી નામની મીઠાઈ ખૂબ પસંદ હતી. કેટલાક લોકવર્ણનોમાં શાશકૌલીને આજની જલેબી જેવી મીઠાઈ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. એવી પણ લોકવાયકા છે કે ભગવાન શ્રીરામે રાવણનો વધ કર્યા પછી વિજયની ઉજવણીમાં આ મીઠાઈ ખાધી હતી. ત્યારથી દશેરાના દિવસે જલેબી ખાવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું કેટલાક લોકો માને છે.
જોકે, અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. ભગવાન શ્રીરામને શાશકૌલી પ્રિય હતી અથવા રાવણના વધ પછી તેમણે જલેબી ખાધી હતી, તે વાતને સમર્થન આપતો સ્પષ્ટ અને પ્રમાણિત ધાર્મિક ગ્રંથનો સંદર્ભ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી આ કથાને ઐતિહાસિક હકીકતને બદલે લોકમાન્યતા તરીકે જોવી જોઈએ.
દશેરા પર જલેબી સાથે ફાફડા જ કેમ ખવાય છે?
ગુજરાતમાં જલેબી સાથે ફાફડા ખાવાનું ચલણ એટલું લોકપ્રિય છે કે દશેરા આવે એટલે લોકોના મનમાં આ જોડીનો વિચાર સૌથી પહેલાં આવે છે. આની પાછળ નવરાત્રિ પૂર્ણ થવા અને તહેવારની ઉજવણી સાથે જોડાયેલી ખાણીપીણીની પરંપરાનો પણ ફાળો છે.
નવરાત્રિ દરમિયાન ઘણા લોકો ઉપવાસ અથવા ફરાળી ભોજન કરતા હોય છે. નવ દિવસની આરાધના અને ઉપવાસ પછી વિજયાદશમીના દિવસે સામાન્ય ભોજન તરફ પાછા ફરતા લોકો મનપસંદ વાનગીઓ ખાઈને તહેવારની ઉજવણી કરે છે. જોકે, બધા લોકો નવરાત્રિ દરમિયાન ઉપવાસ કરતા નથી અને ફાફડા-જલેબી ખાવું કોઈ ફરજિયાત ધાર્મિક વિધિ પણ નથી.
ફાફડા ચણાના લોટમાંથી બનતો ખારો અને કરકરો નાસ્તો છે, જ્યારે જલેબી મીઠી અને ચાસણીથી ભરપૂર હોય છે. બંનેનો સ્વાદ એકબીજાથી અલગ હોવા છતાં સાથે ખાવાથી એક ખાસ સ્વાદિષ્ટ સંયોજન બને છે. આ સ્વાદ અને તહેવારની ઉજવણીને કારણે ફાફડા-જલેબી ગુજરાતીઓના દશેરાના નાસ્તાની ઓળખ બની ગયાં છે.
અમદાવાદની ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટની રસપ્રદ કહાની
ફાફડા અને જલેબી અલગ-અલગ તો ખવાતાં હતાં, પરંતુ બંનેને એકસાથે ખાવાની લોકપ્રિય પરંપરા પાછળ અમદાવાદની જૂની ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટનું નામ વારંવાર સામે આવે છે.
ચીમનલાલ હેમરાજ જોશીએ વર્ષ 1900માં અમદાવાદના ગાંધી રોડ પર ચંદ્રવિલાસની શરૂઆત ચાની દુકાન તરીકે કરી હતી. ત્યારબાદ અહીં ફાફડા મળવા લાગ્યા. આશરે 1915થી ફાફડા પીરસવાનું શરૂ થયું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આગળ જતાં જલેબી પણ મેનૂમાં સામેલ થઈ અને બંનેને સાથે ખાવાનું સંયોજન ગ્રાહકોમાં લોકપ્રિય બન્યું.
ચંદ્રવિલાસના ત્રીજી પેઢીના સંચાલક માલવ જોશીએ અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે ફાફડા-જલેબીની આ જોડી ત્યાંથી લોકપ્રિય થઈ હતી. દશેરાના દિવસે આ નાસ્તા માટે રેસ્ટોરન્ટની બહાર લાંબી લાઇનો લાગતી હોવાની વાત પણ તેમણે યાદ કરી હતી.
આ વાતને સમજતી વખતે એ નોંધવું જરૂરી છે કે ચંદ્રવિલાસથી જ સમગ્ર ગુજરાતમાં આ પરંપરાની શરૂઆત થઈ હતી, તે રેસ્ટોરન્ટના સંચાલકોનો દાવો છે. તેમ છતાં, અમદાવાદમાં ફાફડા-જલેબીને લોકપ્રિય બનાવવામાં ચંદ્રવિલાસનું નામ મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે જોડાયેલું છે.
દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબીની દુકાનો પર કેમ લાગે છે ભીડ?
ગુજરાતમાં દશેરા માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નથી, પરંતુ પરિવાર અને મિત્રો સાથે ખુશીઓ વહેંચવાનો પ્રસંગ પણ છે. ઘણા પરિવારોમાં દશેરાની સવારે પૂજા કર્યા પછી ફાફડા-જલેબી ખાવાનો રિવાજ છે. કેટલાક લોકો ઘરે નાસ્તો બનાવે છે, જ્યારે અન્ય લોકો પોતાની મનપસંદ દુકાનેથી તાજા ફાફડા અને ગરમ જલેબી ખરીદે છે. અમદાવાદમાં આ પરંપરા ખાસ લોકપ્રિય છે. દશેરાના દિવસે ફરસાણની દુકાનો પર વહેલી સવારથી જ ગ્રાહકોની અવરજવર વધે છે. સુરત, વડોદરા, રાજકોટ અને ગુજરાતનાં અન્ય શહેરોમાં પણ લોકો આ નાસ્તા સાથે તહેવારની મજા માણે છે. ફાફડા સાથે તળેલાં લીલાં મરચાં, કાચા પપૈયાનો સંભારો અને ક્યારેક કઢી પીરસવામાં આવે છે. કરકરા ફાફડા, તીખાં મરચાં અને મીઠી જલેબીનું આ મિશ્રણ ગુજરાતની ખાણીપીણીની આગવી ઓળખ છે.
દશેરાનું ધાર્મિક મહત્ત્વ
દશેરા અથવા વિજયાદશમીનો મુખ્ય સંદેશ અધર્મ પર ધર્મનો, અસત્ય પર સત્યનો અને અન્યાય પર ન્યાયનો વિજય છે. હિંદુ પરંપરામાં આ દિવસ ભગવાન શ્રીરામના રાવણ પરના વિજય સાથે જોડાય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં દેવી દુર્ગાએ મહિષાસુર પર મેળવેલા વિજયની ઉજવણી તરીકે પણ વિજયાદશમીનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવે છે. આ દિવસે લોકો શસ્ત્રપૂજા, વાહનપૂજા અને અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ કરે છે. નવી શરૂઆત અને શુભ કાર્ય માટે પણ આ દિવસને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.