ડો. રામાનંદ શર્મા. લોકશાહીની મૂળભૂત તાકાત નાગરિકના પ્રશ્ન પૂછવાના અધિકારમાં રહેલી છે. લોકોને તેમની સમસ્યાઓ અને વહીવટી નિષ્ફળતાઓ સામે અવાજ ઉઠાવવાનો સંપૂર્ણ લોકશાહી અધિકાર છે. સરકારને પ્રશ્ન પૂછવો એ કોઈપણ સંજોગોમાં લોકશાહી વિરોધી પગલું ગણી શકાય નહીં. અસંતોષ અથવા સ્વયંભૂ વિરોધના પ્રાથમિક અભિવ્યક્તિઓને નકારી કાઢવી એ વહીવટી રીતે યોગ્ય નથી કે લોકશાહી મૂલ્યો સાથે સુસંગત નથી. જોકે, આજે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન અસંતોષની હાજરી નથી. પ્રશ્ન એ નથી કે યુવાનો અને દેશના અન્ય નાગરિકો પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવા માટે રસ્તાઓ પર કેમ ઉતરી રહ્યા છે. પ્રશ્ન એ છે કે તે ગુસ્સો અને અસંતોષની દિશા કોણ બનાવી રહ્યું છે? શું તેઓ પોતાના, સાચા મુદ્દાઓ પર બોલે છે અથવા પક્ષપાતી સંઘર્ષ માટે તેમનું શોષણ થઈ રહ્યું છે? જો કોઈ આંદોલન દિશાહીન ગુસ્સા અથવા છુપાયેલા રાજકીય એજન્ડાનો શિકાર બને છે, તો સમગ્ર સમાજ અને રાષ્ટ્રને નુકસાન થાય છે.
કોઈપણ ચળવળની વિશ્વસનીયતા એ પ્રશ્ન પર આધારિત હોય છે જેણે તેને જન્મ આપ્યો હતો. જ્યારે કોઈ ચળવળની ઓળખ અને પ્રાથમિકતાઓ બદલાય છે, ત્યારે તેનો મૂળ હેતુ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે. તાજેતરની ચળવળોમાં થોડો વિચલન જોવા મળ્યો છે. શરૂઆતમાં, માંગણીઓનો સમૂહ સ્વાભાવિક અને તાર્કિક હતો. તે મુખ્યત્વે એક સામાજિક અને શૈક્ષણિક માંગ હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે ચર્ચા પરીક્ષા સુધારા પરના તેના મૂળ ધ્યાનથી ભટકી ગયો અને બંધારણીય સંસ્થાઓ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને પક્ષના આરોપો માટે એક પ્લેટફોર્મ બની ગયું. બંધારણીય સંસ્થાઓની કામગીરી વિશે સ્વસ્થ પ્રશ્નો ઉભા કરવા ખોટા નથી, પરંતુ જ્યારે પરીક્ષા સુધારાના મુદ્દાઓમાંથી જન્મેલી ચળવળ પક્ષ-આધારિત સંસ્થાકીય સંઘર્ષનું સ્વરૂપ લે છે, ત્યારે તેને ફક્ત સ્વાયત્ત યુવા ચળવળ કહેવું બૌદ્ધિક અખંડિતતાનું ઉલ્લંઘન હશે. જ્યારે ચળવળનું લક્ષ્ય બદલાય છે, ત્યારે વાસ્તવિક મુદ્દાઓને રોકી દેવામાં આવે છે. ચૂંટણી રાજકારણમાં સક્રિય રાજકીય પક્ષો હંમેશા આવા કુદરતી સામાજિક અસંતોષની શોધમાં હોય છે. તેઓ ચળવળોને પ્લેટફોર્મ, મીડિયા દૃશ્યતા અને સંસાધનો પૂરા પાડી શકે છે, પરંતુ આ બાહ્ય સમર્થનની કિંમત સ્વાયત્તતાનું નુકસાન છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યોગ્ય પ્રશ્નો, નૈતિક નેતૃત્વ, સ્પષ્ટ ભાષા, અહિંસક પદ્ધતિઓ, અધિકૃત તથ્યો, મજબૂત સંગઠન અને પુનર્નિર્માણનો લાંબા ગાળાનો ઉદ્દેશ્ય સફળ જન આંદોલન માટે આવશ્યક શરતો છે. 1974નું જેપી આંદોલન આ સિદ્ધાંતોનું સૌથી અધિકૃત ઐતિહાસિક ઉદાહરણ છે. માર્ચ 1974માં, બિહાર છાત્ર સંઘર્ષ સમિતિના યુવા પ્રતિનિધિઓએ લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણને આંદોલનનું માર્ગદર્શન આપવા માટે નમ્રતાપૂર્વક વિનંતી કરી. વિદ્યાર્થીઓનું નેતૃત્વ સ્વીકારતા પહેલા, જેપીએ સ્પષ્ટ શરત મૂકી કે આંદોલન સંપૂર્ણપણે અહિંસક, શિસ્તબદ્ધ રહેશે અને કોઈપણ પક્ષના હિતોનો શિકાર નહીં બને. જેપીએ ક્યારેય પોતાના અથવા કોઈપણ પક્ષના તાત્કાલિક રાજકીય લાભ માટે વિદ્યાર્થીઓના અસંતોષનો ઉપયોગ કર્યો નહીં. તેમનો નૈતિક પ્રભાવ કોઈ સરકારી સત્તાથી નહીં, પરંતુ સર્વોદય પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતા, બલિદાન અને વૈચારિક પ્રતિબદ્ધતાથી ઉદ્ભવ્યો હતો. જેપીએ યુવાનોના ગુસ્સાને ઉચ્ચ નૈતિક આધાર પૂરો પાડ્યો. તેમણે આંદોલનને ફક્ત સરકારને દૂર કરવાના સંકુચિત નારાથી સંપૂર્ણ પ્રણાલીગત પરિવર્તનના રચનાત્મક પ્રશ્ન સુધી ઉંચુ કર્યું. જ્યારે પણ ભીડમાં હિંસા થવાની શક્યતા હતી, ત્યારે જેપી લોકોને શાંતિ અને કડક શિસ્તની પ્રતિજ્ઞા લેતા હતા. જનતાએ પણ તેનું સંપૂર્ણ પાલન કર્યું.
આજના ડિજિટલ વિરોધ સંસ્કૃતિ અને જેપીના આંદોલન મોડેલ વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત છે. આજની સિસ્ટમ મુખ્યત્વે ઇન્ટરનેટ મીડિયા, હેશટેગ્સ, વાયરલ વિડિઓઝ અને તાત્કાલિક મુકાબલા દ્વારા તાત્કાલિક ગતિશીલતા પર આધાર રાખે છે. તેનાથી વિપરીત, જેપીનું મોડેલ જનજાગૃતિ, સતત સંવાદ, વિચાર-વિમર્શ અને શિસ્તબદ્ધ સંગઠન પર આધારિત હતું. ફક્ત ભીડ ભેગી કરવાથી જન આંદોલન બનતું નથી. ફક્ત જન જાગૃતિમાંથી જન્મેલી સંગઠિત જનતા જ ખરેખર જન આંદોલન બનાવી શકે છે. રસ્તાઓ પર ઉતરતા પહેલા, આંદોલને જનતાને સમસ્યાનું સાચું સ્વરૂપ, હકીકતો, જવાબદારી કોણ નિભાવે છે અને ઉકેલના વ્યવહારુ માર્ગો કયા હોઈ શકે છે તે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ.
આજના રાજકીય પરિદૃશ્યને સ્પષ્ટપણે સમજવું જોઈએ કે છૂટાછવાયા વિરોધ પ્રદર્શનો અને ઇન્ટરનેટ મીડિયાનો ઘોંઘાટ ક્યારેય વ્યાપક જાહેર સમર્થનનો આધાર બનાવતો નથી. જ્યારે તમે મર્યાદિત ઘટનાઓના આધારે સમગ્ર સિસ્ટમના પતનનો દાવો કરો છો, ત્યારે તમારી પાસેથી અનિવાર્યપણે નક્કર પુરાવા માંગવામાં આવશે. 42 ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો અને અધિકારીઓનો પત્ર આપણને આ ગૌરવની યાદ અપાવે છે. પુરાવા વિના "મત ચોરી" વિશે ચેતવણી આપવાથી જાહેર વિશ્વાસ તૂટી જાય છે. મતદાર યાદી અથવા SIRના સુધારાને પણ આ દ્રષ્ટિકોણથી જોવું જોઈએ. યાદીમાં સુધારો કરવો એ કાનૂની કાર્ય છે. પુરાવા વિના બનાવટી આરોપો ગંભીર લડાઈને પક્ષપાતી યુદ્ધના મેદાનમાં ફેરવે છે, આખરે ચળવળની વિશ્વસનીયતા ગુમાવે છે.
આજનું ભારત 1874ના ભારત કરતાં અલગ છે. આજના યુવાનો પાસે ડિજિટલ ટેકનોલોજી, સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ, નવીનતા અને માળખાગત વિકાસ દ્વારા નવી તકો ઉપલબ્ધ છે. તેથી, ફક્ત પ્રશ્નો ઉઠાવવા પૂરતા નથી; ઉકેલનો ભાગ બનવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. દેશને એવા લોકોની જરૂર નથી જેઓ સતત આંદોલન કરી રહ્યા છે, પરંતુ એવા લોકોની જરૂર છે જેઓ સમસ્યાઓના વ્યવહારુ ઉકેલો શોધીને સમાજ અને રાષ્ટ્રના પુનર્નિર્માણમાં સતત સક્રિય છે. કોઈ પણ આંદોલનની સૌથી મોટી સફળતા એ નથી કે કેટલા લોકો રસ્તાઓ પર તેમાં જોડાય છે; તેની સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે કેટલા લોકો પછી સમાજ અને રાષ્ટ્રના નિર્માણ માટે સમર્પિત રહે છે. યોગ્ય મુદ્દો હોવો પૂરતો નથી; તેના માટે યોગ્ય નેતૃત્વ, યોગ્ય ભાષા અને યોગ્ય પદ્ધતિની પણ જરૂર છે. આ લોકનાયક જેપીનો વારસો છે, અને આજના રાજકારણનો આ સાચો માર્ગ છે.
(લેખક આર્યભટ્ટ કોલેજ, દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર છે