પ્રમોદ ભાર્ગવ. તાજેતરમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્સરની દવાઓના MRP (મહત્તમ છૂટક ભાવ) અને સરકારી ખરીદી કિંમત વચ્ચેના વિશાળ તફાવતને વિચિત્ર ગણાવ્યો. આ તફાવત 10 ગણાથી વધુ છે. જ્યારે ₹2,700 ની છૂટક કિંમતવાળી કેન્સરની દવાની MRP ₹27,000 ચિહ્નિત કરવામાં આવી હતી, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલા તેને "મોટા પાયે લૂંટ" ગણાવી હતી અને પછી આગામી સુનાવણીમાં, આ વિશાળ તફાવતને "ધોળા દિવસે લૂંટ" કહેવામાં અચકાયા નહીં. દવાના વેપારીઓ, ખાનગી હોસ્પિટલો અને સરકારી હોસ્પિટલોમાં દવાની ખરીદી માટે જવાબદાર લોકો પર આનાથી વધુ કઠોર ટિપ્પણી કોઈ હોઈ શકે નહીં.
કોર્ટે એવો પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો: આ બધા પૈસા ક્યાં જઈ રહ્યા છે અને કોને ફાયદો થઈ રહ્યો છે? આ ટિપ્પણી દવા કંપનીઓ, ખાનગી હોસ્પિટલના માલિકો અને ડોકટરો અને સરકારી ખરીદી માટે જવાબદાર લોકોની બેદરકારીને સીધી રીતે ઉજાગર કરે છે. આ વિડંબના એ હકીકતમાં સ્પષ્ટ થાય છે કે કેન્દ્ર સરકારે ફેબ્રુઆરી 2025માં દેશભરમાં એક દવા, એક કિંમત અને એક ગુણવત્તા નીતિ લાગુ કરી હતી. આ કાયદા હેઠળ, દવાના ડીલરો અને ઈ-ફાર્મસીઓએ જાહેરમાં દવાની કિંમત યાદીઓ પ્રદર્શિત કરવી જરૂરી છે જેથી દર્દીઓ સંમત ભાવે પ્રમાણભૂત, ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ મેળવી શકે. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટની તીખી પ્રતિક્રિયા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે દવાના ડીલરો અને સરકારી દવા ખરીદી અધિકારીઓએ આ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.
આ પણ વાંચો
મોટાભાગની કોર્પોરેટ હોસ્પિટલો ઉદ્યોગો બની ગઈ છે, સેવાઓ નહીં. તેઓ દર્દીઓને ઘરના મેડિકલ સ્ટોરમાંથી દવાઓ ખરીદવા દબાણ કરે છે. જો કોઈ દર્દી બહારથી દવા લાવશે તેવી વાત કરે છે તો તેઓ સારવારની જવાબદારી સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરે છે. જો કે, આમાંની મોટાભાગની હોસ્પિટલો આયુષ્માન ભારત અને અન્ય સરકારી ભંડોળવાળી આરોગ્ય યોજનાઓ હેઠળ પણ સારવાર પૂરી પાડે છે. આનો અર્થ એ થયો કે કાયદો અમલમાં આવ્યા પછી પણ દવા ઉત્પાદકો અને હોસ્પિટલોની મનસ્વી ક્રિયાઓ ચાલુ રહે છે. જ્યારે દવાઓ આવશ્યક ચીજવસ્તુ કાયદા હેઠળ આવે છે, ત્યારે નકલી MRP કિંમત વ્યવસ્થા શા માટે ચાલુ રહે છે?
થોડા સમય પહેલા, કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયના એક સર્વે રિપોર્ટમાં સરકારને ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે દવાઓને જાણી જોઈને સામાન્ય માણસની પહોંચથી દૂર રાખવામાં આવી રહી છે. આ રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દવાઓના ઊંચા ભાવનું કારણ દવાઓમાં વપરાતા ઘટકોની ઊંચી કિંમત નથી, પરંતુ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓનો નફાનો લોભ છે. આ લોભને કારણે, કંપનીઓ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA)ના નિયમોનું પણ પાલન કરતી નથી અને દવાઓ અનેક ગણી વધારે વસૂલ કરે છે. જાણીતી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પણ તેમના ઉત્પાદનો માટે બે થી પાંચસો ગણી વધારે કિંમત વસૂલ કરી રહી છે. સરકારી હોસ્પિટલોમાં ભ્રષ્ટાચાર દ્વારા મોંઘી દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે. અગાઉ, કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG) એ પણ દેશી અને વિદેશી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ કંપનીઓએ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી એક્સાઇઝ ડ્યુટી મુક્તિનો લાભ લીધો હતો, પરંતુ દવાઓના ભાવ ઘટાડ્યા ન હતા.
આ છેતરપિંડી માત્ર ગ્રાહકોને સીધી અસર કરતી નથી, પરંતુ આડકતરી રીતે સરકારના મહેસૂલને પણ અસર કરે છે. આ સંદર્ભમાં, CAG એ દવા ભાવ નિયંત્રણ કાયદામાં સુધારો કરવાની ભલામણ કરી હતી. આ સૂચનોને અનુસરીને, સરકારે દેશભરની 1,200 CGHS (કેન્દ્રીય સરકાર આરોગ્ય યોજના) હોસ્પિટલો, 200 નિદાન કેન્દ્રો, 500 સુખાકારી કેન્દ્રો અને 8,000 થી વધુ જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં એક દવા, એક કિંમત નીતિ લાગુ કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. જો કે, આ યોજનાને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવા માટે, સરકારે એક મજબૂત અને પારદર્શક નેટવર્ક સ્થાપિત કરવું આવશ્યક છે, જેના માટે અસરકારક ડેટાની જરૂર છે. પ્રામાણિકતાના માપદંડ દવા વિતરણ માટે બોલી લગાવવામાં ભાગ લેતા વિક્રેતાઓની તકનીકી ક્ષમતાથી આગળ વધે છે. દવા પ્રાપ્તિ સમિતિને એવી દવાઓ ખરીદવાની પણ જરૂર છે જે સારવારમાં અસરકારક અને સસ્તી હોય, કારણ કે સરકારનું અંતિમ લક્ષ્ય સામાન્ય માણસને સસ્તું, અસરકારક અને ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ પૂરી પાડવાનું છે.
દેશમાં જાહેર આરોગ્ય રાજ્યોના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ હોવાથી, જો તેમને પણ આ યોજનામાં સામેલ કરવામાં આવે તો, દવાઓનું વિતરણ સરળ બનશે એટલું જ નહીં, પરંતુ લાભાર્થીઓની સંખ્યામાં પણ વધારો થશે. તબીબી વ્યવસાય એ જીવન બચાવનાર વ્યવસાય છે. તે એક નૈતિક વ્યવસાય છે જે માનવીય કરુણાનું રક્ષણ કરે છે. એક લાચાર દર્દી દવા ઉદ્યોગના લોભને વધારવા માટે નહીં, પરંતુ સ્વસ્થ થવાની આશા સાથે ડૉક્ટર પાસે જાય છે. જો કે, પૈસા માટેની અનૈતિક સ્પર્ધાના પરિણામે, દર્દીઓ હવે ડૉક્ટરોને પૃથ્વી પર ભગવાન માનતા ખચકાય છે. આ અવિશ્વાસ હોસ્પિટલોમાં ડૉક્ટરો અને દર્દીઓના સંબંધીઓ વચ્ચે વધુ પડતા ચાર્જને લઈને વારંવાર થતા ઝઘડા અને વિવાદોનું કારણ છે. આ સંદર્ભમાં, લૂંટ અને સામૂહિક હત્યા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓને બિનજરૂરી પ્રતિક્રિયા ગણી શકાય નહીં.
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે)