આનંદ કુમાર. પાકિસ્તાન હાલમાં રાજકીય અસ્થિરતા, આર્થિક દબાણ અને બગડતી આંતરિક સુરક્ષા સહિત અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક તરફ, તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP) અને બલુચિસ્તાન લિબરેશન આર્મી (BLA)ની પ્રવૃત્તિઓએ સુરક્ષા દળો માટે ચિંતા વધારી છે, તો બીજી તરફ, અફઘાનિસ્તાન સાથે વધતા તણાવ અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાનની મુક્તિ અંગે સરકાર અને પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઇન્સાફ (PTI) વચ્ચેના સંઘર્ષે રાજકીય વ્યવસ્થા પર દબાણ વધાર્યું છે.
આર્થિક મોરચે, પેટ્રોલિયમના વધતા ભાવોએ પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી છે. આ પરિસ્થિતિઓ માત્ર પાકિસ્તાનની આંતરિક સ્થિરતા માટે જ નહીં, પરંતુ દક્ષિણ એશિયાઈ સુરક્ષા અને ભારતના વ્યૂહાત્મક પડકારો માટે પણ અસર કરે છે.
પાકિસ્તાનની વર્તમાન પરિસ્થિતિનું સૌથી ચિંતાજનક પાસું આતંકવાદી હિંસામાં વધારો છે. ગ્લોબલ ટેરરિઝમ ઇન્ડેક્સ અનુસાર, પાકિસ્તાન વિશ્વમાં આતંકવાદથી પ્રભાવિત દેશોમાં ટોચના સ્થાને પહોંચી ગયું છે. આ રિપોર્ટમાં 2025માં આતંકવાદ સંબંધિત 1,139 મૃત્યુ અને 1,045 ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે આતંકવાદી હિંસામાં ઘટાડો થયો છે, ત્યારે પાકિસ્તાનમાં વિપરીત વલણ જોવા મળ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, 2025 દરમિયાન વિશ્વભરમાં આતંકવાદી હુમલાઓ અને મૃત્યુમાં ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં હિંસામાં વધારો થતો રહ્યો. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે દેશની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે પડકાર ફક્ત આતંકવાદી ઘટનાઓને અટકાવવાનો જ નથી, પરંતુ તેમની પાછળના સંગઠનો, સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અને રાજકીય અને સામાજિક પરિબળોને પણ સંબોધવાનો છે.
TTP પાકિસ્તાનની સુરક્ષા માટે સૌથી ગંભીર પડકારોમાંથી એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ સંગઠને ખાસ કરીને ખૈબર પખ્તુનખ્વા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સુરક્ષા દળોને નિશાન બનાવ્યા છે. પાકિસ્તાનના સરહદી અને અશાંત વિસ્તારોમાં પોલીસ અને સુરક્ષા સંસ્થાઓ સતત દબાણ હેઠળ રહે છે. સુરક્ષા કર્મચારીઓને નિશાન બનાવતી હિંસા સ્થાનિક વહીવટની કાર્યક્ષમતા, નાગરિકોના વિશ્વાસ અને સામાન્ય જીવનને અસર કરે છે, તેથી પાકિસ્તાન પણ પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાનનો બીજો મોટો સુરક્ષા પડકાર BLA સાથે સંબંધિત છે, જે બલુચિસ્તાનમાં કાર્યરત છે. TTPનું પ્રાથમિક ધ્યાન ઉત્તરપશ્ચિમ ક્ષેત્ર છે, જ્યારે BLA બલુચ રાષ્ટ્રવાદના નામે લડે છે. બંને સંગઠનોની પૃષ્ઠભૂમિ, ઉદ્દેશ્યો અને પ્રવૃત્તિઓને અસમાન ગણી શકાય નહીં. બલુચિસ્તાનમાં હિંસાનું એક પરિમાણ ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર અને ચીની પ્રોજેક્ટ્સની સુરક્ષા સાથે પણ જોડાયેલું છે.
ચીને પાકિસ્તાનમાં અનેક મહત્વાકાંક્ષી માળખાગત સુવિધાઓ, ઉર્જા અને પરિવહન પ્રોજેક્ટ્સમાં ભારે રોકાણ કર્યું છે. જો બલુચિસ્તાનમાં હિંસા ચાલુ રહેશે, તો તે પાકિસ્તાનની આર્થિક યોજનાઓ, વિદેશી રોકાણ અને ચીન સાથેના તેના વ્યૂહાત્મક સહયોગ પર દબાણ લાવી શકે છે.
આતંકવાદની સાથે, પાકિસ્તાનનું અફઘાનિસ્તાન સંકટ પણ વધુને વધુ ગંભીર બની રહ્યું છે. ઇસ્લામાબાદનો આરોપ છે કે TTP પાકિસ્તાનમાં હુમલા કરવા માટે અફઘાન ભૂમિનો ઉપયોગ કરે છે. અફઘાન તાલિબાન આ આરોપોને નકારે છે. બંને દેશો વચ્ચે સરહદ પર તણાવ અને લશ્કરી કાર્યવાહીના અહેવાલોએ વિવાદને વધુ વધાર્યો છે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે અવિશ્વાસનું આ વાતાવરણ પ્રાદેશિક સ્થિરતા માટે પણ ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. TTP અને અફઘાન તાલિબાન અલગ સંગઠનો છે.
તેમના વૈચારિક અને ઐતિહાસિક સંબંધો હોવા છતાં, તેમની પ્રવૃત્તિઓ અને જવાબદારીઓનું અલગથી મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. તેમ છતાં, પાકિસ્તાને તેના પોતાના આતંકવાદી નેટવર્ક, ભરતીના સ્ત્રોતો, ભંડોળ અને સ્થાનિક સમર્થન પર પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ. અફઘાનિસ્તાન સાથે સતત સંઘર્ષ બંને દેશોના સંસાધનોમાં તાણ લાવી શકે છે અને સરહદી વસ્તીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં અસ્થિરતા વ્યાપક પ્રાદેશિક સુરક્ષા વાતાવરણને અસર કરી શકે છે.
પાકિસ્તાનનું રાજકીય સંકટ આ સુરક્ષા પડકારને વધુ જટિલ બનાવે છે. પીટીઆઈએ ઈમરાન ખાનની મુક્તિની માંગણી સાથે 27 સપ્ટેમ્બરથી 4 ઓક્ટોબર સુધી ઈસ્લામાબાદમાં યોજાનારી તેની આયોજિત કૂચ મુલતવી રાખવાની જાહેરાત કરી હતી. કૂચ મુલતવી રાખવાથી પીટીઆઈમાં સંગઠનાત્મક મુશ્કેલીઓનો સંકેત મળી શકે છે, પરંતુ તે એવું તારણ કાઢતું નથી કે પાકિસ્તાનમાં રાજકીય ધ્રુવીકરણ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. રાજકીય અસ્થિરતા શાસન અને સુરક્ષા સંસ્થાઓના કાર્યને પણ અસર કરી શકે છે.
આ કટોકટીમાં આર્થિક મુશ્કેલીઓ પણ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. વધતી જતી ઉર્જા કિંમતો, ફુગાવો અને સામાન્ય નાગરિકો પર વધતો નાણાકીય દબાણ સરકાર માટે વધારાના પડકારો ઉભા કરે છે. નાણાકીય સંસાધનોના અભાવ વચ્ચે, આતંકવાદ સામે લડવા, સુરક્ષા દળો તૈનાત કરવા અને સરહદી તણાવનું સંચાલન કરવાનો ખર્ચ વધે છે. જો રાજકીય અસ્થિરતા આર્થિક સુધારાઓ અને વહીવટી નિર્ણયો પર સર્વસંમતિને અટકાવે છે, તો સામાન્ય લોકોની મુશ્કેલીઓ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.
ભારત માટે, પાકિસ્તાનની આંતરિક પરિસ્થિતિ ન તો આપમેળે કોઈ મોટી સુરક્ષા કટોકટીની શરૂઆતનું કારણ બને છે અને ન તો એવું માનવાનું કારણ બને છે કે તેના પડકારો ભારતના પક્ષમાં કામ કરશે. આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ, સંભવિત સરહદ પારના જોખમો અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા પર સતત દેખરેખ રાખવી જરૂરી છે. ભારતે મજબૂત ગુપ્તચર ક્ષમતાઓ, સરહદ સુરક્ષા, આતંકવાદ વિરોધી અને લશ્કરી તૈયારીઓ જાળવી રાખવી જોઈએ.
ભારતે ત્યાંના વિકાસ પર નજીકથી નજર રાખવી જોઈએ, સંભવિત જોખમો માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ અને વાસ્તવિક દુનિયાના સંજોગોના આધારે તેની નીતિઓ ઘડવી જોઈએ. ભારતના સુરક્ષા હિતમાં તૈયારી, સંયમ અને હકીકત આધારિત મૂલ્યાંકનનું સંતુલન જાળવવું સર્વોપરી રહેશે.
(લેખક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ડિફેન્સ સ્ટડીઝ એન્ડ એનાલિસિસમાં મનોહર પારિકર ફેલો છે)