રાજીવ સચાન. 2004 પહેલા, સામાન્ય લોકોને તેમના ઘરો અથવા ઓફિસો પર ત્રિરંગો ફરકાવવાનો અધિકાર નહોતો. તેઓ ફક્ત સ્વતંત્રતા દિવસ અને પ્રજાસત્તાક દિવસ પર જ આવું કરી શકતા હતા. ઉદ્યોગપતિ નવીન જિંદાલે લાંબા સમય સુધી લડાઈ લડી હતી જેથી દરેક વ્યક્તિ તેમના ઘરો, ઓફિસો અને વાહનો પર બધા દિવસોમાં ત્રિરંગો ફરકાવી શકે. જાન્યુઆરી 2004માં, સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે લોકો તેમના ઘરો, દુકાનો અને ઓફિસો પર ગમે ત્યારે આદર અને ગૌરવ સાથે ત્રિરંગો ફરકાવી શકે છે. આ પછી, રાજકીય અને બિન-રાજકીય સંગઠનો અને સામાન્ય લોકોએ ત્રિરંગોનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું.
પહેલી વાર, અન્ના આંદોલન દરમિયાન ત્રિરંગાનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો હતો. ધીમે ધીમે, કેટલાક લોકોએ મનમાની કરવા અને લોકોને હેરાન કરવા માટે ત્રિરંગાનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. દિલ્હીના શાહીન બાગમાં એક રસ્તો રોકીને નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) સામે લાંબા વિરોધ દરમિયાન પણ ત્રિરંગો લહેરાવ્યો હતો. તે જ સમયે, જ્યારે JNUના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી નેતા શરજીલ ઇમામ આ કાયદા સામે ઝેર ઓકતો હતો અને ચિકન નેક (સિલિગુડી કોરિડોર)ને ભારતથી અલગ કરવાની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત કરી હતી, ત્યારે તેમના મંચ પર પણ ત્રિરંગો લહેરાવવામાં આવ્યો હતો.
કૃષિ કાયદાઓના વિરોધમાં લગભગ 13 મહિના સુધી દિલ્હીને ઘેરી લેનારા સંગઠનોએ પણ ત્રિરંગોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે સમયે, તેમના વિરોધ પ્રદર્શનો લાખો લોકોને રોજિંદા અસુવિધા પહોંચાડી રહ્યા હતા. પ્રજાસત્તાક દિવસે આ સંગઠનો દ્વારા આયોજિત ટ્રેક્ટર રેલી બિલકુલ શાંતિપૂર્ણ નહોતી. દરેક ટ્રેક્ટર પર ત્રિરંગો ફરકાવવા અને દેશભક્તિના ગીતો વગાડવાનું વચન આપવા છતાં, વિરોધીઓએ લાલ કિલ્લા પર હુમલો કર્યો અને ત્યાં હંગામો મચાવ્યો. તેના બદલે, ત્રિરંગાની આડમાં અરાજકતા ફેલાવવામાં આવી. આ ઘટનામાં મોટી સંખ્યામાં પોલીસ અધિકારીઓને પણ માર મારવામાં આવ્યો. ત્રિરંગાની આડમાં અરાજક પ્રવૃત્તિઓ વધી રહી છે. તાજેતરમાં, જ્યારે દિલ્હીમાં જંતર-મંતરને વિરોધ સ્થળોની યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું, ત્યારે કોકરોચ જનતા પાર્ટીના સમર્થકોએ કનોટ પ્લેસ પર ત્રિરંગો ફરકાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો.
"લહરા દો તિરંગા" કાર્યક્રમનું આયોજન જંતર-મંતર પર બળજબરીથી ત્રિરંગો ફરકાવવાના કેસમાં સીજેપીના નેતાઓ આશુતોષ રંકા અને સૌરવ દાસની ન્યાયિક કસ્ટડીના વિરોધમાં કરવામાં આવ્યું હતું. એવું નથી કે દિલ્હી પોલીસ ઇચ્છતી હતી કે કોઈ કનોટ પ્લેસ પર ત્રિરંગો ફરકાવશે. તેમણે સીજેપીના નેતા અભિજીત દીપકેને કહ્યું હતું કે તેઓ ત્યાં 11 અન્ય લોકો સાથે ત્રિરંગો ફરકાવી શકે છે, પરંતુ તેમનો હેતુ શક્તિ પ્રદર્શન તરીકે ત્રિરંગાનો ઉપયોગ કરવાનો હતો. તેઓ સારી રીતે જાણતા હતા કે કનોટ પ્લેસ પર તહેવારને કારણે મોટી સંખ્યામાં ખરીદદારો આવે છે અને ત્યાં કોઈપણ પ્રદર્શનથી નુકસાન થશે. જોકે, સીજેપીને વેપારીઓને થતા નુકસાન કે જનતાને થતી અસુવિધા અંગે કોઈ ચિંતા નહોતી.
શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનો માટે અથવા માંગણીઓ માટે દબાણ કરવા માટે ત્રિરંગાનો દુરુપયોગ બંધ કરવો જરૂરી છે, કારણ કે દેશભક્તિનું પ્રતીક ત્રિરંગાનો ઉપયોગ ઘણીવાર અરાજકતા ફેલાવવા માટે થાય છે. હવે એવી કોઈ ખાતરી નથી કે ત્રિરંગા વહન કરનાર કોઈપણ જૂથ શિસ્તબદ્ધ, શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરશે અને જાહેર અસુવિધા અટકાવશે. ટ્રાફિક અવરોધિત ન થાય ત્યાં સુધી વિરોધીઓને ઘણીવાર શાંતિ મળતી નથી. વિડંબના એ છે કે જ્યારે અદાલતો વિરોધીઓના અધિકારો પ્રત્યે ઉદાર હોય છે, ત્યારે તેઓ ભાગ્યે જ ધ્યાનમાં લે છે કે આ અધિકારોનો દુરુપયોગ જનતાને અસુવિધા પહોંચાડે છે.
આપણું બંધારણ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનનો અધિકાર આપે છે, પરંતુ આ અધિકારો ફક્ત અન્ય લોકોને અસુવિધા ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા સુધી મર્યાદિત છે. વિરોધ પ્રદર્શનો વધી રહ્યા છે, જ્યાં ધ્વજ ધારકો જાણી જોઈને સામાન્ય લોકો માટે સમસ્યાઓ ઉભી કરે છે. કેટલાક તો અરાજકતાનો આશરો લે છે, પોલીસ સાથે ઝપાઝપી કરે છે અને ખોટા સમાચાર ફેલાવે છે. સીજેપીના "સંસદ ચલો" કૂચ દરમિયાન આવું જ બન્યું હતું, પરંતુ કમનસીબે, સુપ્રીમ કોર્ટે હિંસાના ગુનેગારોને માફી આપી હતી. આ મૂળભૂત રીતે અરાજકતા ફેલાવનારાઓ માટે એક પ્રકારની સજામુક્તિ હતી. જ્યારે અદાલતોએ વિરોધીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે સતર્ક રહેવું જોઈએ, ત્યારે તેમણે એ પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ કે જો આ અધિકારોનો દુરુપયોગ સામાન્ય લોકોને અસુવિધા પહોંચાડે છે, તો તેમના અધિકારોનું પણ રક્ષણ થવું જોઈએ.
CJPની અંદરના લોકો જેઓ દાવો કરે છે કે તેમનો વિરોધ શાંતિપૂર્ણ છે, તેઓ પણ શાસન પરિવર્તન માટે હાકલ કરી રહ્યા છે, ત્રિરંગાનો ઉપયોગ ઢાલ તરીકે કરી રહ્યા છે. લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શાસન પરિવર્તનની ઇચ્છા રાખવી એ ખરાબ વાત નથી. રાજકીય અને સામાજિક સંગઠનોને શાસન પરિવર્તન માટે જનમત બનાવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે, પરંતુ શાસન પરિવર્તન એટલે અરાજકતાનો ઉપયોગ કરીને બળવો. બાંગ્લાદેશમાં આવું જ બન્યું છે અને તે સ્પષ્ટ છે કે જ્યારે પ્રશાંત ભૂષણ શાસન પરિવર્તન માટે હાકલ કરી રહ્યા છે, ત્યારે નેહા બોરા બાંગ્લાદેશના હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનોમાંથી પ્રેરણા લઈ રહી છે. આ પ્રેરણા નથી, તેને ખોટી પ્રેરણા કહેવામાં આવશે.
(લેખક દૈનિક જાગરણમાં એસોસિએટ એડિટર છે)