ડૉ. કુમાર આશિષ. તાજેતરમાં, મને એક આશ્રય ગૃહમાં રહેતા બાળકો સાથે વાતચીત કરવાની તક મળી, જે એક યા બીજા કારણોસર કાનૂની તપાસ હેઠળ આવ્યા હતા અને હાલમાં તેમના સામાન્ય સામાજિક વાતાવરણથી અલગ થઈ ગયા હતા. આ બાળકોને જોતાં, મારા મનમાં એક પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યો, જે ફક્ત પોલીસ તંત્ર કે કિશોર ન્યાય પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ બાળકો જ્યારે આ આશ્રય ગૃહ છોડે છે ત્યારે આપણે કેવા બનવા માંગીએ છીએ? શું આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે તેઓ તેમના ભૂતકાળ અને તેમની ભૂલોનો બોજ તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન વહન કરે? અથવા શું આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે તેઓ આત્મવિશ્વાસુ, કુશળ, આત્મનિર્ભર અને જવાબદાર નાગરિક તરીકે સમાજમાં પાછા ફરે? મારા માટે, જવાબ સ્પષ્ટ છે: બાળકની એક પણ ભૂલને તેમની ઓળખનો ભાગ બનવાની મંજૂરી આપી શકાતી નથી. તેમને તેમની ભૂલ સમજવા, તેમાંથી શીખવા અને તેમના જીવનને ફરીથી ગોઠવવાની તક આપવી જોઈએ. કાનૂની તપાસ હેઠળ આવેલા બાળકો પ્રત્યેનો આપણો અભિગમ ફક્ત શિક્ષાત્મક ન હોવો જોઈએ, પરંતુ સુધારાત્મક અને પુનર્વસનાત્મક હોવો જોઈએ.
બાળકોમાં ડ્રગ્સના વધતા જતા ખતરા વિશે ચર્ચા કરતી વખતે આ જ દ્રષ્ટિકોણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ડ્રગના વ્યસનનું સૌથી ખતરનાક પાસું એ છે કે તે ઘણીવાર જીવનમાં દુશ્મન તરીકે નહીં પણ મિત્ર તરીકે પ્રવેશ કરે છે. જ્યારે તેની પ્રતિકૂળ અસરો સ્પષ્ટ થાય છે, ત્યારે તે શિક્ષણ, આરોગ્ય, કુટુંબ, નાણાકીય બાબતો અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર અસર કરી ચૂક્યું હોય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, ડ્રગનું વ્યસન વ્યક્તિને ચોરી, હિંસા, તસ્કરી અથવા અન્ય ગુનાઓ તરફ દોરી શકે છે. તેથી, ડ્રગના વ્યસન સામેની લડાઈ ફક્ત પોલીસ અથવા કાયદા અમલીકરણનો વિષય ન હોઈ શકે. તે પરિવાર, શાળા અને સમુદાયમાંથી શરૂ થવી જોઈએ. બાળકોને ફક્ત "નશો ન કરો" કહેવું પૂરતું નથી, પરંતુ આપણે તેમને નની ઓફરનો ઇનકાર કેવી રીતે કરવો, સાથીઓના દબાણનો સામનો કેવી રીતે કરવો અને કટોકટીના સમયે મદદ કેવી રીતે લેવી તે પણ શીખવવું જોઈએ. જો બાળક પહેલેથી જ વ્યસની છે, તો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે તેમનું જીવન સમાપ્ત થયું નથી. તેમને મદદ લેવાની જરૂર છે, દુનિયાથી છુપાઈને નહીં. કાઉન્સેલિંગ, તબીબી મદદ, મનોવૈજ્ઞાનિક સહાય, કૌટુંબિક સહાય અને સકારાત્મક વાતાવરણ યુવાનોને ડ્રગના વ્યસનમાંથી બહાર નીકળવામાં મદદ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
રક્ષણ ગૃહ એક એવી જગ્યા હોવી જોઈએ જે બાળકને તેમના મુશ્કેલ ભૂતકાળને પાર કરવામાં અને તેમને સારા ભવિષ્ય તરફ દોરી જવા માટે મદદ કરે. આ માટે, એક સુવિચારિત અને બહુપક્ષીય પુનર્વસન પ્રણાલી આવશ્યક છે. શિક્ષણ આ પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં હોવું જોઈએ. જે બાળકોએ શાળા છોડી દીધી છે તેમને શક્ય તેટલું શિક્ષણમાં ફરીથી જોડવા જોઈએ. જે બાળકો માટે ઔપચારિક શિક્ષણ મુશ્કેલ છે, તેમના માટે વ્યાવસાયિક અને તકનીકી તાલીમ માટેના રસ્તાઓ ખોલવા જોઈએ. કૌશલ્ય એ ફક્ત રોજગારનું સાધન નથી; તે આત્મસન્માન અને ગૌરવનું સાધન પણ છે. જ્યારે કોઈ યુવાન માને છે કે તેઓ તેમના સખત મહેનત અને કુશળતા દ્વારા સન્માનજનક જીવન જીવી શકે છે, ત્યારે ખોટા લોકો અને ખોટા માર્ગો પર તેમની નિર્ભરતા ઓછી થાય છે. ઘણીવાર, ગુના સુનિયોજિત યોજનાનું પરિણામ નથી; તે અનિયંત્રિત આવેગના ક્ષણનું પરિણામ છે. ગુસ્સો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ ગુસ્સામાં લેવામાં આવેલા નિર્ણયો જીવન બદલી શકે છે. તેથી, બાળકોને પ્રતિક્રિયા આપતા પહેલા થોભવાનું, પરિસ્થિતિથી દૂર રહેવાનું, ઊંડો શ્વાસ લેવાનું, વિશ્વસનીય વ્યક્તિ સાથે વાત કરવાનું અને પોતાને પૂછવાનું શીખવવું મહત્વપૂર્ણ છે: "શું હું હમણાં જે કરવાનો છું તે મારા ભવિષ્યને સુધારશે?" ક્યારેક થોડીક સેકન્ડ માટે રોકાવું તમારા જીવનને બદલવા માટે પૂરતું છે.
આમાં પોલીસની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. આધુનિક પોલીસિંગ ફક્ત ગુનો થયા પછી કાર્યવાહી કરવા વિશે નથી. તેનો હેતુ ગુના અટકાવવાનો, સમુદાય સાથે વિશ્વાસ બનાવવાનો અને સલામત વાતાવરણ બનાવવાનો પણ છે. આપણી સાચી સફળતા ત્યારે થશે જ્યારે આપણે ગણતરી કરી શકીએ કે આપણે કેટલા બાળકોને ડ્રગના વ્યસનમાંથી બચાવ્યા છે, તેમને શિક્ષણ સાથે જોડ્યા છે, તેમને કૌશલ્ય પ્રદાન કર્યું છે, તેમને આત્મનિર્ભર બનવા માટે સશક્ત બનાવ્યા છે અને તેમને સામાન્ય, આદરણીય અને ઉત્પાદક જીવનમાં પાછા ફર્યા છે. જ્યારે કોઈ બાળક પાલક ઘર છોડે છે, ત્યારે તેમને શિક્ષણ, કુશળતા અને રોજગાર, સ્વસ્થ સંબંધો, ડ્રગના વ્યસન અને નકારાત્મક સંગઠનોથી દૂર રહેવાની યોજના અને તેમના જીવનને અર્થપૂર્ણ બનાવવા માટે આત્મવિશ્વાસથી સજ્જ કરવા જોઈએ. જ્યારે કોઈ યુવા ડ્રગ્સ કરતાં સપના, ગુસ્સા કરતાં શિસ્ત, નિર્ભરતા કરતાં કુશળતા અને ગુના કરતાં જવાબદારી પસંદ કરે છે, ત્યારે સમાજ માત્ર એક સુધારેલ વ્યક્તિ જ નહીં, પણ એક નવો નાગરિક પણ મેળવે છે. આ તે બીજી તક છે, જે એક બાળકના જીવનને બદલવાથી આગળ વધીને સમગ્ર સમાજ અને રાષ્ટ્રના ભવિષ્યને બદલી શકે છે.
(લેખક કોસી રેન્જ, સહરસાના નાયબ પોલીસ મહાનિરીક્ષક છે)