પ્રવીણ કૌશલઃ પાંચ વર્ષ પહેલાં સ્ટારલિંકના તત્કાલીન ભારત વડાએ જાહેરાત કરી હતી કે, 2022ના અંત સુધીમાં દેશમાં 200,000 ટર્મિનલ કાર્યરત થશે, જેમાંથી મોટાભાગના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હશે. કંપનીએ લગભગ 5,000 ભારતીયો પાસેથી પ્રી-ઓર્ડર પણ લીધા હતા, ભલે તેની પાસે લાઇસન્સ ન હતું.
ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગે તેમને પૈસા પાછા આપવાનું બંધ કરવા કહ્યું અને થોડા સમય પછી ભારતના વડાએ રાજીનામું આપ્યું. તાજેતરના ઇન્ડિયા મોબાઇલ કોંગ્રેસમાં, સ્પેસએક્સના ઉપપ્રમુખે કહ્યું કે, સ્ટારલિંક ભારતની સેવા કરવા માટે તૈયાર છે, જ્યારે પણ ભારત તૈયાર હોય. તેમના બોસ, એલોન મસ્ક, એટલા ધીરજવાન નહોતા.
તેમણે લખ્યું કે ભારતમાં કેટલાક શ્રીમંત વ્યક્તિઓ આ સેવાને અવરોધિત કરી રહ્યા છે અને તેને ભારતના લોકો સામે ગુનો ગણાવ્યો. જે બાદ તેમણે ભારત સરકાર પર છુપો હુમલો કર્યો. આ સરકારને ખચકાટ અનુભવવા માટે પૂરતું હોવું જોઈએ. ભારતમાં સ્ટારલિંક પ્રવેશ નકારવા પાછળ અન્ય કારણો પણ છે.
સ્ટારલિંક સેવા માટેનો દલીલ હંમેશા આ પ્રમાણે છે: હિમાલયમાં એક વર્ગખંડ, ઉત્તરપૂર્વમાં એક ક્લિનિક, હવામાનનું નિરીક્ષણ કરતો માછીમાર - આ બધાને ફાયદો થશે. અહેવાલો સૂચવે છે કે, સ્ટારલિંક કીટની કિંમત રૂ 33,000 થી રૂ. 35,000 છે, જેની માસિક ફી રૂ 3,000 જેટલી ઓછી છે. આજના ભારતીયો જે ચૂકવે છે તેની સાથે તેની તુલના કરો.
ફાઇબર કનેક્શનનો ખર્ચ દર મહિને રૂ. 500 થી રૂ. 1,500 થાય છે, અને સ્ટારલિંક કીટની સરખામણીમાં ઇન્સ્ટોલેશન ખર્ચ નજીવો છે. મોબાઇલ ડેટાનો ખર્ચ પ્રતિ GB લગભગ ₹10 થાય છે. સરેરાશ પરિવાર તેમના ઇન્ટરનેટ બિલને ₹1,000 થી નીચે રાખે છે. સ્ટારલિંકની માસિક ફી તેના નજીકના વિકલ્પો કરતા બે થી પાંચ ગણી છે, અને હાર્ડવેર લગભગ પંદર ગણું મોંઘું છે.
સ્ટારલિંક ભારતમાં "પ્રીમિયમ વિશિષ્ટ" રહેવાની અપેક્ષા છે, જે સમૃદ્ધ ગ્રાહકોના પસંદગીના જૂથને સેવા આપશે. સંભવિત ખરીદદારોમાં રિસોર્ટ્સ, દૂરસ્થ કાર્યસ્થળો અને બેકઅપ લાઇન શોધતી કંપનીઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ગ્રામીણ વ્યક્તિ ફક્ત ત્યારે જ ચિત્રમાં આવે છે જો સરકાર ચૂકવણી કરે - જાહેર નાણાં વિદેશી કંપનીને જાય છે - તે જ હેતુ માટે જે માટે ભારતનેટને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
મણિપુરમાં સુરક્ષા દળોએ તાજેતરમાં આતંકવાદી જૂથો પાસેથી સ્ટારલિંક સાધનો જપ્ત કર્યા છે તે આશ્ચર્યજનક નથી. એવા અહેવાલો પણ હતા કે, મ્યાનમાર સરહદ નજીક આતંકવાદીઓ હિંસા દરમિયાન ઇન્ટરનેટ બંધને ટાળવા માટે દાણચોરી કરેલા સાધનોનો ઉપયોગ કરતા હતા. આંદામાનમાં જપ્તીમાં એક ટર્મિનલ પણ જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું. અન્ય દેશોએ પણ આવા જ તારણો જોયા છે.
બોલિવિયાએ સ્ટારલિંકને લાઇસન્સ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આમ છતાં કિટ્સ પડોશી દેશોમાંથી આવી હતી અને બ્રાઝિલ અથવા ચિલીના સરનામાં પર નોંધાયેલી હતી. કંપનીનો જવાબ હતો કે, તેની સિસ્ટમ ભૂલ શોધી કાઢે છે અને લગભગ 60 દિવસ પછી સેવા બંધ કરે છે. જો કે સંઘર્ષના ક્ષેત્રમાં બે મહિના ઘણો લાંબો સમય છે અને કંપની સ્થાનિક સરકારના કહેવાથી નહીં, પણ પોતાની રીતે પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી અને પોતાના સમયે સેવા બંધ કરવાનો નિર્ણય લે છે. આ પરિસ્થિતિ અસ્વીકાર્ય છે.
સ્ટારલિંક કહે છે કે, ભારતીય વપરાશકર્તાઓનો ડેટા ભારતમાં જ રહેશે અને તેણે ભારતની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે નિયંત્રણો વિકસાવ્યા છે. તેના ઇરાદા પર શંકા કરવાનું કોઈ કારણ નથી, પરંતુ કોઈપણ પ્રદેશમાં સેવા ચાલુ કે બંધ કરવાનો અધિકાર કોને છે?
બોલિવિયાનો વાંધો એ હતો કે, વિદેશી સેટેલાઇટ ઓપરેટરો સરકારની પોતાના નેટવર્ક પર પોતાના કાયદા લાગુ કરવાની ક્ષમતાને નબળી પાડે છે. એ સાચું છે કે આ દલીલનો ઉપયોગ એવી સરકારો દ્વારા કરી શકાય છે જે ફક્ત સેન્સરશીપ ઇચ્છે છે, પરંતુ ભારતીયો પાસે ઇન્ટરનેટ બંધ થવાથી સાવચેત રહેવાનું સારું કારણ પણ છે.
પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ઇન્ટરનેટ ઍક્સેસને અવરોધિત કરવી કે નહીં તે અંગેનો નિર્ણય વિદેશમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી ખાનગી કંપનીને સોંપવો એ સમજદારીભર્યું કે સમજદારીભર્યું નથી. એકંદરે, સ્ટારલિંકને નકારવા માટે પૂરતા કારણો છે, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિનો બચાવ કરવો પણ મૂર્ખામીભર્યું રહેશે. આ વર્ષના મે મહિના સુધીમાં, 11,000 થી વધુ ગામડાઓ 4G ઍક્સેસ વિના હતા.
ગ્રામીણ ભારતમાં પ્રતિ 100 લોકો દીઠ 48 ઇન્ટરનેટ કનેક્શન છે, જ્યારે શહેરોમાં આ સંખ્યા 127 છે. ભારતનેટે 850000 કિલોમીટરથી વધુ ફાઇબર પાથર્યું છે અને લગભગ 220000 ગ્રામ પંચાયતોને સેવા માટે તૈયાર જાહેર કરી છે. નિઃશંકપણે, દેશના દૂરના વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને સાર્વત્રિક ઇન્ટરનેટ ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવી, પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. પર્વતો અને ટાપુઓમાં સેટેલાઇટ ક્ષમતા ઉકેલનો એક ભાગ હશે.
આ ક્ષમતા એવા ઓપરેટરો પાસેથી આવવી જોઈએ કે જેમને ભારત સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરી શકે અને જો જરૂરી હોય તો ફરજ પણ પાડી શકે. એ નોંધવું જોઈએ કે ISRO સક્ષમ છે. વધુમાં, ભારતે સ્થાનિક કંપનીઓ અથવા સાહસો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ જ્યાં નિયંત્રણ ભારતીય લાઇસન્સધારકો પાસે હોય.
આ અભિગમ ચોક્કસપણે ધીમો છે, પરંતુ ઇન્ટરનેટ શટડાઉન બટન દેશની અંદર જ રહેશે. મસ્ક કહે છે કે સ્ટારલિંકને બાકાત રાખવું એ ભારતીયો સામે ગુનો છે. તે આ નિર્ણય લઈ શકતો નથી. ભારતીયો આ નિર્ણય પોતે લઈ શકે છે, અને તેમને મસ્કનો ન્યાય કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે.
(લેખક વરદા એઆઈના ડિરેક્ટર છે)