દિવ્ય કુમાર સોતીઃ જ્યારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ઇઝરાયલ-યુએસ-ઈરાન યુદ્ધ જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં, જુદા-જુદા કારણોસર અને જુદા-જુદા સમયે શરૂ થયું હતું. જેમ-જેમ તે આગળ વધ્યું છે, તેમ-તેમ તે વધુને વધુ એકબીજા સાથે જોડાયેલા બન્યા છે. હવે તે એક જ ભૂ-રાજકીય ચેસબોર્ડનો ભાગ હોય તેવું લાગે છે.
બિનસત્તાવાર રીતે આ યુદ્ધો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. તેમને હવે પ્રાદેશિક યુદ્ધો કે સંઘર્ષો કહી શકાય નહીં, કારણ કે તેઓએ ઉત્તરી રશિયાથી કેસ્પિયન સમુદ્ર સુધી, પર્સિયન ગલ્ફથી ઓમાનના અખાત સુધીના વિસ્તારોને અસર કરી છે.
રશિયા અને ઈરાને ભલે સીધા અમેરિકા સામે યુદ્ધ જાહેર ન કર્યું હોય, પરંતુ તેઓ આ યુદ્ધ સહયોગથી લડી રહ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં ઈરાન પર ઈઝરાયલ-અમેરિકન સંયુક્ત હુમલા સુધી ઈરાન રશિયાને મોટા પાયે સસ્તા પરંતુ ઘાતક ડ્રોન પૂરા પાડતું હતું. જ્યારે અમેરિકા સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે પોતાની જરૂરિયાતોને કારણે તે આમ કરી શક્યું નહીં, ત્યારે રશિયાએ ઈરાનને ઘાતક ગ્રાન ડ્રોન પૂરા પાડવાનું શરૂ કર્યું.
યુક્રેનમાં અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા તૈનાત હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓનો સામનો કરવાના તેના લાંબા અનુભવના આધારે, રશિયાએ આ ડ્રોનને વધુ અપગ્રેડ કર્યા જેથી તેઓ પશ્ચિમી સંરક્ષણ પ્રણાલીઓમાં પ્રવેશ કરી શકે, અને તેની અસર છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ઈરાન-અમેરિકન યુદ્ધમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળી છે.
અમેરિકન અને ઇઝરાયલી હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ ઈરાની ડ્રોન હુમલાઓને નિષ્ફળ બનાવવામાં અસમર્થ છે, જેના કારણે એક અનંત યુદ્ધ શરૂ થઈ શકે છે. ઈરાન અને રશિયાનું સંકલન ફક્ત જમીની યુદ્ધભૂમિ સુધી મર્યાદિત નથી. પશ્ચિમી ગુપ્તચર એજન્સીઓનો અંદાજ છે કે, અવકાશમાં પેટ્રોલિંગ કરતા ઓછામાં ઓછા 14 રશિયન ઉપગ્રહો સતત ઈરાન સાથે રીઅલ-ટાઇમ જીઓસ્પેશિયલ, રડાર અને સિગ્નલ ગુપ્ત માહિતી શેર કરી રહ્યા છે, જેના કારણે ઈરાની દળો ગલ્ફ દેશોમાં યુએસ લશ્કરી થાણાઓને વારંવાર નિશાન બનાવી શકે છે, જેના પરિણામે યુએસ દળોને નોંધપાત્ર નુકસાન થાય છે.
રશિયાએ યુક્રેન દ્વારા અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા મહત્વપૂર્ણ રશિયન ઠેકાણાઓ પર કરવામાં આવેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે આ કર્યું છે. તેનો હેતુ યુએસ શસ્ત્રાગારના ભંડારને એ હદ સુધી ઘટાડવાનો પણ છે કે, તે યુક્રેનને વધુ સહાય પૂરી પાડી શકે નહીં. તેની અસરો પહેલાથી જ દેખાઈ રહી છે.
એક સાથે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને યુએસ-ઈરાન સંઘર્ષને કારણે યુએસ સૈન્યને સંરક્ષણ સાધનોની તીવ્ર અછતનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. પેન્ટાગોને ચેતવણી આપી છે કે જો આ સમયે બીજું મોટું વૈશ્વિક યુદ્ધ ફાટી નીકળશે, તો યુએસ તેના શસ્ત્રાગારને સંપૂર્ણપણે ખાલી કરવાનું જોખમ ચલાવે છે.
ઈરાન અને તેના પ્રોક્સીઓ દ્વારા ડ્રોન અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલ હુમલાઓને રોકવા માટે યુએસ સૈન્યને આ સૌથી અદ્યતન મિસાઇલોનો ઉપયોગ કરવો પડ્યો છે, પરિણામે યુએસએ તેના એન્ટી-બેલિસ્ટિક મિસાઇલ સિસ્ટમના ભંડારનો લગભગ 80 ટકા ઉપયોગ કર્યો છે. અમેરિકાના આધુનિક પેટ્રિઅટ મિસાઇલ ઇન્ટરસેપ્ટર્સ તેમના ભંડારમાંથી 50 થી 60 ટકા ખાલી થઈ ગયા છે.
અમેરિકા પશ્ચિમ એશિયામાં યુક્રેન જેવી જ પરિસ્થિતિમાં છે. આ કટોકટી ઓછી કિંમતના, આધુનિક હાઇબ્રિડ યુદ્ધના ગણતરી દ્વારા પ્રેરિત છે. રશિયા અને ઈરાન ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે દર મહિને હજારો આત્મઘાતી ડ્રોન અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલોનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. તેનાથી વિપરીત, અમેરિકાના પેટ્રિઅટ જેવી સંરક્ષણ પ્રણાલીઓના વિકાસ માટે તેનો સામનો કરવા માટે ખૂબ જ જટિલ ટેકનોલોજી અને અદ્યતન માર્ગદર્શન પ્રણાલીઓની જરૂર છે.
અમેરિકન કંપનીઓ આ મિસાઇલોનું ઉત્પાદન યુદ્ધભૂમિ પર જેટલી ઝડપથી કરી રહી છે તેટલી ઝડપથી કરી શકતી નથી. યુક્રેનિયન રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીના મતે, પશ્ચિમ એશિયામાં મિસાઇલ શિપમેન્ટને કારણે, યુક્રેનને પહેલા કરતા માત્ર એક તૃતીયાંશ હવાઈ સંરક્ષણ મિસાઇલો મળી રહી છે. આ અસર હવે ચીનના મોરચે પણ અનુભવાઈ રહી છે, જ્યાં અમેરિકાએ તેના સાથી દેશોને શસ્ત્રોના પુરવઠામાં પાંચ વર્ષ સુધીના વિલંબની ચેતવણી આપી છે. જાપાન માટે નિર્ધારિત ટોમાહોક મિસાઇલો બે વર્ષ મોડી પડી છે. તાઇવાનને 14 અબજ ડોલરના શસ્ત્રોના શિપમેન્ટને અટકાવી દેવામાં આવ્યા છે જેથી યુએસ સૈન્ય પોતાનો સ્ટોક જાળવી શકે.
ઈરાન પહેલાથી જ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ કરીને પોતાની તાકાતનું પ્રદર્શન કરી ચૂક્યું છે, હવે તેના હુથી સમર્થક યેમેની દળો દ્વારા બાબ અલ-મંડેબ પર કબજો કરીને, તેણે વિશ્વના બે સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ઉર્જા માર્ગો પર પોતાની પકડ મજબૂત કરી છે.
સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને અમેરિકાને હુથીઓ પર હુમલો કરવા અપીલ કરી હતી, પરંતુ ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને યુક્રેનમાં ખુલ્લા મોરચાને કારણે શસ્ત્રોની અછતને કારણે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે યમનમાં નવો મોરચો ખોલવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. અમેરિકા પાસે ઈરાન સામે લડવા, યુક્રેનને મદદ કરવા અને યમનમાં નવો મોરચો ખોલવા માટે પૂરતા અદ્યતન શસ્ત્રો અને સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ બાકી નથી.
યમનમાં ચાલી રહેલા અશાંતિમાં રશિયા સીધી રીતે સામેલ નથી, છતાં મોસ્કોને તેનો મોટો ફાયદો થઈ રહ્યો છે. લાલ સમુદ્રના માર્ગની અસુરક્ષાને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $106 થી ઉપર પહોંચી ગયા છે. આનાથી રશિયાની તેલ નિકાસનું મૂલ્ય નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયું છે, જે પહેલાથી જ આર્થિક પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
પશ્ચિમી દેશો આનો સીધો આર્થિક પ્રભાવ સહન કરી રહ્યા છે, જેના કારણે ઇંધણના ભાવમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. આમ, આ યુદ્ધ માત્ર અમેરિકન લશ્કરી શક્તિની મર્યાદાઓને જ ઉજાગર કરતું નથી, પરંતુ પ્રથમ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને સોવિયેત યુનિયનના પતન પછી સ્થાપિત વિશ્વ વ્યવસ્થાને પણ ખતમ કરી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે.
(લેખક કાઉન્સિલ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક અફેર્સ સાથે સ્ટ્રેટેજિક વિશ્લેષક છે)