રાજીવ સચાન. આપણા દેશે વિરોધ પ્રદર્શનો દ્વારા સ્વતંત્રતા મેળવી અને તેથી વિરોધની પરંપરા વિકસિત થઈ છે. આ વધુ મહત્વનું છે કારણ કે બંધારણ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનોના અધિકારની ખાતરી આપે છે. આ અધિકાર લોકશાહીની તાકાત છે. વિડંબના એ છે કે જેમ જેમ વિરોધ પ્રદર્શનોની પરંપરા વિકસિત થઈ, તેમ તેમ તે વિકૃત પણ બન્યું. પરિણામે, દેશમાં અનેક અરાજકતાભર્યા આંદોલનો જોવા મળ્યા. આ અરાજકતા ઘણીવાર જાનમાલનું નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. વિરોધ પ્રદર્શનો હિંસક બનવાના પરિણામે પોલીસ કર્મચારીઓએ પણ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે. અસંખ્ય વખત, વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન જાહેર મિલકત અને નાગરિક વાહનોને બાળી નાખવામાં આવ્યા છે. હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે કેટલી ટ્રેન ડબ્બાઓને આગ લગાવવામાં આવી છે, બસો અને કારને નુકસાન થયું છે અથવા સળગાવી દેવામાં આવી છે તેનો કોઈને અંદાજ પણ નથી. રસ્તાઓ પર રોક લગાવવાથી, વાહન અને રેલ ટ્રાફિકને વિક્ષેપિત કરવાથી અથવા રસ્તાઓ બ્લોક થવાથી કેટલા લાખો લોકો પીડાય છે તેનો કોઈને ખ્યાલ પણ નથી. વિરોધ પ્રદર્શનો તેમના વ્યવસાયમાં જતા સામાન્ય લોકોને હેરાન કરે છે, પરંતુ તેમના અવાજો પહેલા સાંભળવામાં આવતા ન હતા અને હવે પણ સાંભળવામાં આવતા નથી. કોઈ તેમની પીડા સાંભળતું નથી કે સમજતું નથી. વિરોધ પ્રદર્શનોથી પ્રભાવિત લોકો બીજાઓને શાપ આપી શકે છે, પરંતુ અંતે, તેઓ ગુસ્સો અને હતાશા સાથે સમાપ્ત થાય છે.
રસ્તા પર ઉતરી રહેલા કેટલાક સો વિરોધીઓ તેમના હિંસક અને અસ્તવ્યસ્ત વર્તનથી હજારો કે લાખો લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. CAA વિરુદ્ધ શાહીન બાગના વિરોધ અને કૃષિ કાયદાઓ વિરુદ્ધના વિરોધને યાદ કરો. "ભારત બંધ"ના આહ્વાનના જવાબમાં દેશભરમાં ઘણા વિરોધ પ્રદર્શનો અને દેખાવો કરવામાં આવે છે, પરંતુ હવે "બંધ દુકાનો તમારી, ખુલ્લી દુકાનો અમારી" જેવા નારા પણ લગાવવામાં આવી રહ્યા છે. આનો અર્થ એ છે કે દેશવ્યાપી, રાજ્ય અથવા જિલ્લા બંધ દરમિયાન દુકાન ખોલવાની હિંમત કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ તોડફોડનો ભોગ બનશે. આવા ઘણા વિરોધ પ્રદર્શનોમાં વિરોધીઓ કાં તો એક જ સ્થળે સૂત્રોચ્ચાર કરે છે અથવા મેમોરેન્ડમ સબમિટ કરવા માટે અધિકારીના કાર્યાલય તરફ કૂચ કરે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે પોલીસ બેરિકેડથી આગળ વધવાનું ટાળે છે, પરંતુ હવે પરવાનગી વિના ધરણા અને વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનું અને પોલીસ બેરિકેડ તોડવાનું અથવા ઓળંગવાનું સામાન્ય બની ગયું છે. જ્યારે આવું થાય છે, ત્યારે પોલીસ લાઠીચાર્જનો આશરો લે છે. ક્યારેક ભીડ વિખેરાઈ જાય છે, પરંતુ ક્યારેક તેઓ પણ માર ખાય છે અને પોલીસ પણ. આવા પ્રસંગોએ જ્યારે કોઈ ટોળું હિંસક બને છે, ત્યારે ગોળીબાર કરવો પણ જરૂરી બની જાય છે. હવે, પોલીસે માત્ર અરાજકતાનો આશરો લેતા વિરોધીઓ સાથે જ નહીં, પરંતુ દર્શકો, વ્યાવસાયિક કાર્યકરો, યુટ્યુબર્સ, રીલ-મેકર્સ અને અફવા ફેલાવનારાઓ સાથે પણ વ્યવહાર કરવો પડશે.
લોકશાહી માટે આંદોલનો આવશ્યક છે કારણ કે તે ગુસ્સે ભરાયેલા અથવા દબાયેલા જૂથનો ગુસ્સો કાઢવાનું કામ કરે છે. કોઈએ સાચું કહ્યું હતું કે આંદોલનો પ્રેશર કુકર જેવા હોય છે. લોકો તાર્કિક અને ન્યાયી માંગણીઓ અને અતાર્કિક માંગણીઓ બંને માટે વિરોધ કરી શકે છે. આને રોકી શકાતું નથી. વિરોધ, રેલીઓ અથવા પ્રદર્શનો દરમિયાન ખોટા દાવા કરવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. યાદ રાખો, જ્યારે બોફોર્સ તોપ સોદામાં લાંચનો મુદ્દો ગરમ હતો, ત્યારે વીપી સિંહે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક ચિઠ્ઠી કાઢી અને કહ્યું હતું, "આમાં દલાલોના નામ છે. સમય આવશે ત્યારે હું તેમને જાહેર કરીશ." સીએએના વિરોધ દરમિયાન, પ્રચાર ફેલાવવામાં આવ્યો હતો કે આનાથી મુસ્લિમોની નાગરિકતા છીનવાઈ જશે. કૃષિ કાયદાના વિરોધ દરમિયાન, કહેવાતા ખેડૂત નેતાઓએ દાવો કર્યો હતો કે સરકાર ખેડૂતોની જમીન જપ્ત કરશે અને અંબાણી અને અદાણીને આપશે. રાફેલ સોદામાં લાંચ લેવાના પોતાના આરોપોને સમર્થન આપવા માટે, રાહુલ ગાંધીએ દાવો કર્યો હતો કે મોદીએ પોતે લાંચ લેનારાઓના ખિસ્સામાં પૈસા નાખ્યા છે.
જ્યારે વિરોધીઓ પાસે ઘણીવાર તાર્કિક મુદ્દો હોય છે, ત્યારે તેઓ વિરોધની અરાજક પદ્ધતિઓનો આશરો લેવાનું પસંદ કરે છે, એવું માનીને કે આનાથી વધુ લોકો ગુસ્સે થશે અને સરકાર અને વહીવટીતંત્ર પર દબાણ આવશે. હવે, ન્યાયતંત્ર પર પણ દબાણ આવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં, રાહુલ ગાંધીએ સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને કોર્ટમાં ચાલી રહેલા કેસ અંગે મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. જ્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ અશક્ય છે, ત્યારે તેઓ વિપક્ષી નેતાઓ સાથે સુપ્રીમ કોર્ટ ગયા અને પોલીસને બાયપાસ કરીને અરજી દાખલ કરવાની નવી પદ્ધતિ પસંદ કરી. એકંદરે, વિરોધની પદ્ધતિઓ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. આ પ્રક્રિયામાં, વિરોધીઓ પોલીસ અને વહીવટ માટે વધુ સમસ્યાઓ ઊભી કરી રહ્યા છે, કારણ કે કોઈપણ જૂથ વિરોધના નામે ગમે ત્યાં, ગમે ત્યારે રસ્તાઓ પર હંગામો મચાવી શકે છે. કોઈને ખબર નથી કે વિરોધનો પ્રોટોકોલ ક્યારે સ્થાપિત થશે, આ જરૂરિયાત સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં વ્યક્ત કરી હતી. જો આંદોલનોનું સ્વરૂપ બદલાતું રહે અને આ રીતે વિકૃત થતું રહે, તો લોકશાહી કેટલી મજબૂત બનશે તે ખબર નથી, પરંતુ તેમાં કોઈ શંકા નથી કે સામાન્ય લોકો તેમની સામે વધુ લાચાર અને અસહાય અનુભવશે અને કોઈ તેમની વાત સાંભળશે નહીં.
(લેખક દૈનિક જાગરણમાં સહયોગી સંપાદક છે)