સાયબર છેતરપિંડીના કેસોમાં જો પીડિતો દોષિત અથવા બેદરકાર સાબિત થાય તો બેંકોએ પીડિતોને વળતર આપવું જરૂરી છે તેવું સુપ્રીમ કોર્ટનું અવલોકન પ્રશંસનીય છે. સાયબર છેતરપિંડીના કેસોમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને આ છેતરપિંડી બેંકોના માધ્યમથી થઈ રહી છે એટલે કે જ્યારે બેંક આવા અસામાન્ય વ્યવહારો શોધી કાઢવામાં નિષ્ફળ રહી છે જે વાત નિરાશાજનક છે.
સાયબર ગુનેગારો નકલી પોલીસ, કસ્ટમ, સીબીઆઈ, ઇડી અથવા આવકવેરા અધિકારીઓ તરીકે ઓળખ બનાવીને લોકોને ડિજિટલ ધરપકડની ધમકી આપીને છેતરપિંડી કરી રહ્યા છે. એકવાર કોઈ વ્યક્તિ તેમની છેતરપિંડીનો શિકાર બની જાય છે અને તેમના દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ખાતામાં પૈસા ટ્રાન્સફર કરે છે, તો તે પૈસા શ્રેણીબદ્ધ ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે, જેના કારણે ગુનેગારોને શોધવાનું મુશ્કેલ બને છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં એવું બહાર આવ્યું છે કે સાયબર છેતરપિંડી દ્વારા મેળવેલા પૈસા વિદેશમાં ગયા છે.
સાયબર ગુનેગારો લોકોને ડિજિટલ ધરપકડની ધમકી આપીને જ નહીં, પણ તેમને લલચાવીને કે છેતરપિંડી કરીને પણ છેતરપિંડી કરે છે. બેંકો ઘણીવાર આ છેતરપિંડી માટે વાહક હોય છે. એ વાતને અવગણી શકાય નહીં કે સાયબર છેતરપિંડીના કેટલાક કિસ્સાઓમાં, બેંક અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ સંડોવાયેલા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આવા કેટલાક કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી છે. વિડંબના એ છે કે, બેંકો મ્યૂલ ખાતાઓને ઓળખવા અને તેનું નિરીક્ષણ કરવામાં અસમર્થ છે, ભલે આ ખાતાઓનો ઉપયોગ સાયબર છેતરપિંડી માટે થાય છે.
જ્યારે એ વાત નાની વાત નથી કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં સાયબર ગુનેગારો પકડાય છે અને થોડા વ્યક્તિઓ તો છેતરપિંડીથી ચોરાયેલા તેમના ભંડોળને પાછું મેળવવામાં પણ સફળ થાય છે, વાસ્તવિકતા એ છે કે સાયબર ગુનેગારોની હિંમત અને વ્યાપ વધી રહ્યો છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, લોકોને ક્યારેય તેમના પૈસા પાછા મળતા નથી.
સાયબર ગુનેગારો કેટલી હદે બેલગામ બની ગયા છે અને તેઓ લોકો સાથે કયા સ્તરે છેતરપિંડી કરી રહ્યા છે તે થોડા મહિના પહેલા જાહેર કરાયેલા ડેટા પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સાયબર છેતરપિંડી ₹54,000 કરોડ જેટલી થઈ ગઈ છે. આ રકમ કેટલાક રાજ્યોના બજેટ કરતાં પણ વધુ છે.
એ સારું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે સાયબર છેતરપિંડીના કેસોમાં સતત કડક વલણ અપનાવ્યું છે અને તાજેતરમાં રિઝર્વ બેંકના પ્રસ્તાવિત KYC સુધારા માર્ગદર્શિકાની સમીક્ષા કરવાની પણ હાકલ કરી છે. જોકે, સરકારી એજન્સીઓ માટે પણ તેમની રમત વધુ મજબૂત બનાવવી યોગ્ય રહેશે, કારણ કે સાયબર ગુનેગારો તેમના કરતા ઘણા આગળ હોય તેવું લાગે છે. આ પરિસ્થિતિ ડિજિટલ વ્યવહારોમાં જનતાનો વિશ્વાસ ઓછો કરે તેવી શક્યતા છે.