ઉમેશ ચતુર્વેદી. ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબ સહિત પાંચ રાજ્યોમાં વિધાનસભા ચૂંટણીની ઔપચારિક જાહેરાત હજુ બાકી છે, ત્યારે રાજકીય ગતિવિધિઓ વેગ પકડી રહી છે. વિપક્ષી પક્ષનો મોરચો, INDI માને છે કે SIRનો વિરોધ કરવો એ છેલ્લી લોકસભા ચૂંટણીમાં તેની સફળ "બંધારણીય બચાવ" વ્યૂહરચના કરતાં પણ વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. SIR અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામેનો તેનો વિરોધ આ વિચારસરણીનું પ્રતીક છે. વિપક્ષી જોડાણ માને છે કે SIR તેમના માટે ભાજપને હરાવવા માટે એક રાજકીય હથિયાર સાબિત થશે. વિપક્ષી જોડાણની આ યોજના કેટલી સફળ થશે તે પછીથી ખબર પડશે, પરંતુ SIRના બહાના હેઠળ વિપક્ષ જે રાજકીય દાવપેચ ચલાવી રહ્યું છે તેની વાસ્તવિકતા સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે.
આ પહેલી વાર નથી જ્યારે હારેલા રાજકીય પક્ષોએ ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉઠાવ્યા હોય. 1971ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં તેમની હાર બાદ, ભારતીય જનસંઘના વડા બલરાજ મધોકે રશિયન શાહીનો ઉપયોગ કરીને ચૂંટણીમાં છેતરપિંડીનો આરોપ લગાવ્યો હતો. જોકે, અગાઉ, રાજકીય પક્ષો ઓછામાં ઓછા એ વાતનું ધ્યાન રાખતા હતા કે એક સંસ્થા તરીકે ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા નબળી ન પડે. કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદીના સત્તામાં આવ્યા પછી, લગભગ દરેક ચૂંટણીમાં હારેલા પક્ષોએ માત્ર ચૂંટણી પંચ પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા નથી, પરંતુ તેની વિશ્વસનીયતા પર પણ હુમલો કર્યો છે. 2014ની ચૂંટણીમાં હાર સમયે વિરોધી પક્ષો ચોંકી ગયા હતા, તેથી ચૂંટણી પંચ સામે કોઈ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો ન હતો. જોકે, ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનો (EVM) હેક કરવાના સિદ્ધાંતો ઉભા થવા લાગ્યા.
આને કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળના લગભગ તમામ વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. ડાબેરી વિચારધારાએ વિપક્ષી પક્ષોના આ સમૂહગાનને પૂરતો ટેકો આપ્યો. EVM હેકિંગ અંગે પણ હાસ્યાસ્પદ દાવા કરવામાં આવ્યા હતા. હાર્યા પછી, ચૂંટણી પંચને EVM હેકિંગને જાહેરમાં પડકારવાની ફરજ પડી હતી, જેનો કોઈએ જવાબ આપ્યો ન હતો. છતાં, એક પછી એક ચૂંટણીઓમાં, ભાજપની જીત માટે EVM ને ઘણીવાર દોષી ઠેરવવામાં આવતા હતા. જોકે, જ્યારે તમામ પ્રયાસો છતાં ભાજપ 2015 બિહાર, 2020 દિલ્હી, 2016 અને 2021 બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી હારી ગયું, ત્યારે કોઈ હોબાળો થયો નહીં.
ભારતની વર્તમાન રાજકીય પરિસ્થિતિમાં, વિપક્ષની વિશ્વસનીયતાને ખરડાવવાનું એક મોટું કાર્ય બની ગયું છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ભાજપ ચૂંટણી જીતે છે, તો વિપક્ષ દલીલ કરે છે કે ચૂંટણી પંચે તેની જીત સુનિશ્ચિત કરવા માટે EVMમાં ગોટાળા કર્યા હતા. દરમિયાન, જ્યારે ભાજપ હારી જાય છે, ત્યારે તે જ વિપક્ષી છાવણી તેની જીતની ઉજવણી કરે છે અને દાવો કરે છે કે ભાજપ જાણી જોઈને ચૂંટણી હારી ગયો. વિપક્ષ બંગાળમાં ભાજપની જીતને પચાવી શકતો નથી, પરંતુ કેરળ અને તમિલનાડુમાં તેની જીતમાં કોઈ દોષ શોધતો નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે વિપક્ષી છાવણી તેની નીતિઓની નિષ્ફળતા અને તેના પોતાના દુષ્કૃત્યોને તેની હાર માટે જવાબદાર માનતી નથી. તેના બદલે, તે ચૂંટણી પંચ અને EVM ને દોષ આપે છે.
રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળના વિપક્ષી જૂથ મોદીને સરમુખત્યાર માને છે, પરંતુ આ પક્ષો સંસદથી લઈને રસ્તાઓ સુધી તેમના પર અપશબ્દોનો વરસાદ કરવામાં ક્યારેય અચકાતા નથી. જુલાઈમાં જંતર-મંતર પર કોકરોચ જનતા પાર્ટીના પ્રદર્શન દરમિયાન, મોદી પર કરવામાં આવેલા અશ્લીલ અપશબ્દોના વરસાદથી વિપક્ષી જૂથ ખુશ થઈ ગયું હતું. પ્રશ્ન એ છે કે કયો સરમુખત્યાર આવા ખુલ્લા અપશબ્દોને સહન કરશે? અને અપશબ્દો બોલનારાઓને સજા કરવાને બદલે કોણ માફ કરશે?
જ્ઞાનેશ કુમારની વાત કરીએ તો, તેઓ એ જ કેરળ કેડરના IAS અધિકારી હતા, જ્યાં સમયાંતરે કોંગ્રેસ-ડાબેરી સરકારો રહી છે. એ સ્પષ્ટ છે કે રાજ્યમાં કામ કરતી વખતે, તેમના ડાબેરી અને કોંગ્રેસ બંને નેતાઓ સાથે સંબંધો રહ્યા હશે. રાજ્યમાં બંને એકબીજાના હરીફ છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમના સામાન્ય દુશ્મન મોદી અને ભાજપ છે. એવું લાગે છે કે ગૃહ મંત્રાલયમાં સેવા આપતી વખતે કલમ 370 નાબૂદ કરવામાં જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકા અને સમાન નાગરિક સંહિતા માટે પાયો નાખવામાં તેમના કાર્યને કારણે પણ તેઓ વિરોધ પક્ષોના પક્ષમાં ખટરાગ બની ગયા છે.
આ પહેલી વાર નથી જ્યારે વિપક્ષે કોઈ લોકશાહી સંસ્થાને નીચું દર્શાવવાનો આશરો લીધો હોય. મોદી સત્તામાં આવ્યાના સાડા ત્રણ વર્ષ પછી, ન્યાયતંત્રને તેમની સરકારના આદેશોનું પાલન કરતી દર્શાવવાના અનેક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. સીબીઆઈ અને ઈડી દ્વારા કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીને રાજકીય રીતે પ્રેરિત પણ ગણાવવામાં આવી હતી, ભલે તે કટ્ટર ગુનેગારો, આતંકવાદીઓ અને છેતરપિંડી કરનારાઓ સામે હોય. લઘુમતી ગુનેગાર સામે પોલીસ કાર્યવાહીને ઘણીવાર સાંપ્રદાયિક દ્રષ્ટિકોણથી રજૂ કરવામાં આવતી હતી. જૂન 2020માં ગલવાન વેલીમાં ભારતીય અને ચીની દળો વચ્ચે થયેલી અથડામણ દરમિયાન પણ, વિપક્ષી પક્ષોએ ભારતીય દળોને નબળા તરીકે દર્શાવવાનું ટાળ્યું ન હતું, જોકે અસંખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોએ જણાવ્યું હતું કે ગલવાનમાં ભારતીય સૈનિકોનો હાથ ઉપર હતો.
આજે, એ સ્પષ્ટ છે કે વિપક્ષનું અભિયાન જનતા સાથે પડઘો પાડવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા, રાહુલ ગાંધીએ મતદાર અધિકાર યાત્રા શરૂ કરી હતી, જે નિષ્ફળ સાબિત થઈ હતી. આ પહેલા, મણિપુરથી શરૂ થયેલી અને જાન્યુઆરી 2024માં મુંબઈમાં સમાપ્ત થયેલી "ભારત જોડો ન્યાય યાત્રા" દરમિયાન મોદીને નિશાન બનાવવું એ કોઈ વિચારસરણી નહોતી. જોકે, આમાં સીધી સંસ્થાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી. જવાબદારી અંગે, જ્ઞાનેશ કુમાર હોય કે અન્ય કોઈ, જો કોઈએ ગુનો કર્યો હોય તો તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી થવી જોઈએ, પરંતુ આ સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવીને ન થવું જોઈએ. જો સંસ્થાઓ તેમની નૈતિક સત્તા જાળવી રાખવાનું બંધ કરે છે, તો આ નિઃશંકપણે લોકશાહીના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હશે.
(લેખક વરિષ્ઠ કટારલેખક અને રાજકીય વિશ્લેષક છે)