ડો. મનસુખ માંડવિયા:
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતે વર્ષ 2018માં આયુષ્માન ભારત યોજના શરૂ કરી હતી. આ યોજના રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિ, 2017 ની જોગવાઈઓ હેઠળ 'સૌ માટે આરોગ્ય' ના વિઝનને સાકાર કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ દેશના ખૂણે ખૂણે વસતા લોકોને વ્યાપક આરોગ્ય સુવિધાઓ આપવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. આ હેઠળ આરોગ્ય અને સુખાકારી કેન્દ્રો અને પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના દ્વારા પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને તૃતીય સ્તરે નિવારણ અને જાગૃતિથી લઈને વધુ સારી આરોગ્ય સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
મોદી સરકારનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ દેશના દરેક ખૂણે રહેતા દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચે. આ લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે આયુષ્માન ભવ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ 13 સપ્ટેમ્બર, 2023ના રોજ આ અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી. આ અભિયાન હેઠળ જન આરોગ્ય યોજનાને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવા, દરેક માટે આયુષ્માન ભારત હેલ્થ એકાઉન્ટ આઈડી બનાવવા અને વિવિધ આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. વિવિધ રોગોની ઓળખ કરવા માટે વ્યાપક તપાસની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આમાં ટીબી, હાઇપરટેન્શન, સિકલ સેલ રોગ એટલે કે રક્ત સંબંધિત વિકૃતિઓ, ડાયાબિટીસ વગેરે માટે ગામડાઓ અને શહેરોમાં પરીક્ષણ અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે.
આયુષ્માન ભવ યોજનાનો મૂળ ધ્યેય દેશના 6.45 લાખ ગામડાઓ અને 2.55 લાખ ગ્રામ પંચાયતો સુધી પહોંચવાનો છે, જેથી લોકો આ યોજનાથી માહિતગાર થાય અને આરોગ્ય સેવાઓનો લાભ લઈ શકે. આ અભિયાન પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય જીના ‘અંત્યોદય’ સંકલ્પનાને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેથી આરોગ્ય યોજનાઓનો લાભ સમાજના દરેક વ્યક્તિ મેળવી શકે. સૌના સ્વાસ્થ્યના ધ્યેયને પરિપૂર્ણ કરવા માટે આ અભિયાન અંતર્ગત સેવા પખવાડાની ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. આમાં અંગદાન અભિયાન ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત સ્વચ્છતા અભિયાન, રક્તદાન અભિયાન જેવી બીજી ઘણી પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવી રહી છે.
આ અભિયાનના ત્રણ પાયા છે - આયુષ્માન આપકે દ્વાર, આયુષ્માન સભા અને આયુષ્માન મેળો. આ અંતર્ગત સમાજ કેન્દ્રિત વિચારસરણી સાથે દરેક વ્યક્તિને આરોગ્ય સેવાઓ આપવાનું કામ કરવામાં આવશે. આ ‘આયુષ્માન આપકે દ્વાર’ની ત્રીજી આવૃત્તિ છે. તે પ્રથમ બે આવૃત્તિઓની સફળતા પર બિલ્ડ કરશે. આ અંતર્ગત આયુષ્માન કાર્ડ બનાવવાનું કામ વધુ ઝડપી કરવામાં આવશે. આ સાથે જ ‘આયુષ્માન સભા’ દ્વારા ગ્રામ્ય સ્તરે વિવિધ આરોગ્ય યોજનાઓ વિશે જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવશે. ‘આયુષ્માન મેળા’ દ્વારા સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત વિવિધ ચિંતાઓને ઉકેલવા માટે કામ કરવામાં આવશે.
'આયુષ્માન આપકે દ્વાર' અભિયાન 17 સપ્ટેમ્બરથી દેશભરમાં શરૂ થયું છે અને આ વર્ષે 31 ડિસેમ્બર સુધી ચાલશે. પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજનાના અંદાજે 60 કરોડ લાભાર્થીઓમાંથી આ અભિયાન હેઠળ શક્ય તેટલા વધુ લોકો માટે આયુષ્માન કાર્ડ બનાવવાનું કામ કરવામાં આવશે, જેથી કોઈ પણ શ્રેષ્ઠ આરોગ્ય સેવાઓથી અછૂત ન રહી જાય.
રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની જન્મજયંતિ પર 2 ઓક્ટોબર, 2023થી 'આયુષ્માન સભા' શરૂ થશે. 31 ડિસેમ્બર, 2023 સુધી ચાલનારા આ અભિયાન હેઠળ દેશભરના ગામડાઓ અને શહેરોમાં સભાઓનું આયોજન કરવામાં આવશે. આના દ્વારા મુખ્યત્વે લોકોમાં આરોગ્ય યોજનાઓ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવશે.
'જનભાગીદારી દ્વારા લોક કલ્યાણ'ની ભાવના વિકસાવીને આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં જનભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવાનું કાર્ય પણ આ અંતર્ગત કરવામાં આવશે. જેમાં આયુષ્માન કાર્ડનું વિતરણ કરવામાં આવશે, એમ્પેનલ્ડ હોસ્પિટલો વિશે માહિતી આપવામાં આવશે અને આયુષ્માન ભારત હેલ્થ આઈડી બનાવવા, સ્ક્રીનીંગ સેવાઓ અને આરોગ્ય ચર્ચા જેવી પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવામાં આવશે. જેમાં સ્થાનિક સાંસદો, ધારાસભ્યો, જનપ્રતિનિધિઓ અને સરકારની વિવિધ આરોગ્ય યોજનાઓના લાભાર્થીઓનો સમાવેશ થશે.
ગ્રામ્ય સ્તરે દેશના તમામ 1.6 લાખ આરોગ્ય અને સુખાકારી કેન્દ્રો પર દર અઠવાડિયે ‘આયુષ્માન મેળા’નું આયોજન કરવામાં આવશે. તેમજ બ્લોક કક્ષાએ મેડિકલ કોલેજો દ્વારા સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો ખાતે આયોજન કરવામાં આવશે. આ મેળાઓ દ્વારા મોટી વસ્તીને ઇએનટી, આંખ, માનસિક બીમારી વગેરે માટે સલાહ અને સારવારની સુવિધા મળશે. ઉપરાંત લોકોમાં આરોગ્ય અંગે વ્યાપક જાગૃતિ આવશે.
આ તમામ પ્રયાસો દ્વારા દેશના દરેક ગામને 'આયુષ્માન ગ્રામ પંચાયત' અને દરેક શહેરી વોર્ડને 'આયુષ્માન અર્બન વોર્ડ' બનાવવો પડશે. આમ કરવાથી પાયાના સ્તરે સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ ઘણી મજબૂત થશે. આયુષ્માન કાર્ડ વિતરણ, આયુષ્માન ભારત હેલ્થ આઈડી, ચેપી અને બિન-ચેપી રોગોની તપાસ અને સારવારના સંદર્ભમાં 100 ટકા કવરેજ ધરાવતા ગામોને પણ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવશે. દરેક વ્યક્તિ સુધી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પહોંચાડવી એ માત્ર એક લક્ષ્ય નથી પરંતુ મોદી સરકારની પ્રતિબદ્ધતા છે.
આ પ્રતિબદ્ધતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના 'સ્વસ્થ ભારત' વિઝનનો એક ભાગ છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં કહેવાયું છે કે, 'સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ, સર્વે સંતુ નિરામય. સર્વે ભદ્રાણી પશ્યન્તુ, મા કશ્ચિદ દુઃખભાગ ભવેત્.' આયુષ્માન ભવની કલ્પના કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી છે જેથી તેમાં સમાયેલ વૈશ્વિક કલ્યાણનો સંદેશ જમીન પર પહોંચાડવામાં આવે. આ મહત્વપૂર્ણ અભિયાન દ્વારા, આપણે 'સૌનું સ્વાસ્થ્ય' સુનિશ્ચિત કરીને 'સ્વસ્થ ભારત'થી 'સમૃદ્ધ ભારત' તરફના માર્ગ પર આગળ વધવાનું છે.
(લેખક કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ અને રસાયણ અને ખાતર મંત્રી છે)