Supreme Court Internet Decision: ડિજિટલ યુગમાં નાગરિકોના અધિકારોને લઈને દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. શનિવારે એક મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, ઇન્ટરનેટ સુધીની પહોંચ અને તેનો ઉપયોગ કરવો એ દેશના દરેક નાગરિક માટે, જેમાં બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે, બંધારણીય રીતે એક 'મૂળભૂત અધિકાર' છે. અદાલતે ભારપૂર્વક નોંધ્યું હતું કે બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ બંને પરસ્પર પૂરક છે.
સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ એ ઉકેલ નથી: 'ચાઇલ્ડ મોડ' નો સુઝાવ
Live Law ના અહેવાલ મુજબ, જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને ઓનલાઇન સેવાઓને બાળકોના જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર સંબંધિત અશ્લીલ અને હાનિકારક સામગ્રીને તાત્કાલિક શોધી કાઢીને દૂર કરવા માટેની ટેકનિકલ વ્યવસ્થાઓ વધુ મજબૂત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે બાળકોને ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતા સંપૂર્ણપણે રોકવા એ કોઈ યોગ્ય ઉકેલ નથી. તેના બદલે, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ પર 'ચાઇલ્ડ મોડ' જેવી વિશેષ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરવી જોઈએ. અદાલતે કહ્યું કે, ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સની નિષ્ફળતાના કારણે બાળકોના ઇન્ટરનેટ વાપરવાના અધિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ 'પીડિતને જ દોષી ગણવા' સમાન છે.
બંધારણની કલમ 21 અને 19(1)(એ) હેઠળ રક્ષણ
સુપ્રીમ કોર્ટની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, "અમને એ સ્વીકારવામાં કોઈ સંકોચ નથી કે બંધારણની કલમ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) અને કલમ 19(1)(એ) (વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા) હેઠળ ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવાનો અને તેનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકાર છે. આપણા બાળકોની ઉંમર ગમે તે હોય, તેઓ પણ આ બંધારણીય અધિકારના સમાન હકદાર છે."
કોર્ટે ઉમેર્યું કે વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં માહિતી અને વિચારો મેળવવાનો તથા તેને શેર કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિશેષ કરીને ગ્રામીણ તથા દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા બાળકો અને વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો માટે ઇન્ટરનેટ એ શિક્ષણ મેળવવાનું અને સમાન પરિસ્થિતિ વાળા લોકો સાથે જોડાવાનું એકમાત્ર અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ છે.
અગાઉના ચુકાદાઓનો સંદર્ભ
પોતાના ચુકાદાને મજબૂત આધાર આપતા ન્યાયપીઠે વર્ષ 2020ના ચર્ચિત અનુરાધા ભસીન વિરુદ્ધ ભારત સરકાર કેસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી વેપાર અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને કલમ 19 હેઠળ બંધારણીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, પ્રજ્ઞા પ્રસૂન અને અન્ય વિરુદ્ધ ભારત સરકાર કેસના 2025ના ચુકાદાને પણ ટાંકવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અદાલતે 'ડિજિટલ એક્સેસ'ને કલમ 21 હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર તરીકે સ્વીકાર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ બાદ હવે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ અને કેન્દ્ર સરકાર પર બાળકો માટે સુરક્ષિત ડિજિટલ વાતાવરણ અને 'ચાઇલ્ડ મોડ' કાનૂની રીતે સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી વધી ગઈ છે.