India Life Expectancy: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા આંકડા મુજબ, ભારતની સરેરાશ આયુષ્ય મર્યાદામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. વર્ષ 2023માં ભારતની સરેરાશ આયુષ્ય મર્યાદા વધીને 71 વર્ષ નોંધાઈ છે. આ આંકડો પડોશી દેશ પાકિસ્તાન કરતાં વધુ છે, પરંતુ બાંગ્લાદેશ, અમેરિકા અને કેનેડા જેવા દેશોની સરખામણીએ ભારત હજુ પણ પાછળ છે. આ ઉપરાંત રિપોર્ટમાં એ વાત પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે લાંબુ આયુષ્ય એ હંમેશાં સ્વસ્થ જીવનની ગેરંટી હોતું નથી.
વૈશ્વિક સરખામણી અને મહામારી પછીનો સુધારો
તુલનાત્મક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, વર્ષ 2023માં જન્મ સમયે અપેક્ષિત આયુષ્ય મર્યાદા પાકિસ્તાનમાં 68.2 વર્ષ નોંધાઈ હતી, જેની સરખામણીએ ભારતનો 71 વર્ષનો આંકડો વધુ સારા સ્વાસ્થ્ય સુધારા દર્શાવે છે. જોકે, પડોશી દેશ બાંગ્લાદેશમાં આ આંકડો 72.7 વર્ષ, અમેરિકામાં 78.5 વર્ષ અને કેનેડામાં 81.4 વર્ષ હતો, જે દર્શાવે છે કે વિકસિત અને અન્ય પડોશી દેશોની સરખામણીએ ભારતે હજુ વધુ પ્રગતિ કરવાની જરૂર છે.
કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન ભારતમાં આયુષ્ય મર્યાદામાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યા હતા. વર્ષ 2019માં ભારતનું સરેરાશ આયુષ્ય 70.5 વર્ષ હતું, જે મહામારીના ઘાતક તબક્કામાં 2021 દરમિયાન ઘટીને 68.1 વર્ષ થઈ ગયું હતું. જોકે, મહામારી બાદ આરોગ્ય ક્ષેત્રે થયેલા સુધારાના પરિણામે 2023 સુધીમાં તેમાં 2.9 વર્ષનો ઝડપી ઉછાળો આવ્યો અને તે 71 વર્ષ સુધી પહોંચી ગયું છે. વૈશ્વિક સ્તરે 2023માં સરેરાશ આયુષ્ય 73.3 વર્ષ નોંધાયું હતું.
જીવનકાળ વધ્યો પરંતુ 'સ્વસ્થ આયુષ્ય'માં ધીમો વધારો
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતીયોના આયુષ્યના વર્ષો ચોક્કસ વધ્યા છે પરંતુ રોગમુક્ત કે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ જીવન જીવવાના વર્ષોમાં બહુ મોટો સુધારો થયો નથી. વર્ષ 2023માં ભારતનું સ્વસ્થ આયુષ્ય 60.6 વર્ષ નોંધાયું હતું, જે વર્ષ 2019ના 60.5 વર્ષ કરતાં માત્ર સહેજ જ વધારે છે.
કોવિડ કાળમાં (2021માં) સ્વસ્થ આયુષ્ય ઘટીને 58.4 વર્ષ થઈ ગયું હતું, જે 2022માં સુધરીને 60.2 વર્ષ થયું હતું. આ તફાવત વૃદ્ધ વસ્તીના આંકડામાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે. 2023ના અંદાજ મુજબ, 60 વર્ષની વયે પહોંચેલી વ્યક્તિ વધુ 18.8 વર્ષ જીવવાની અપેક્ષા રાખી શકે છે (જે 2019માં 18.4 વર્ષ હતું), પરંતુ તેમાંથી માત્ર 13.7 વર્ષ જ સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય સાથે પસાર થવાની સંભાવના રહે છે.
રોગોની પેટર્નમાં મોટો બદલાવ: ચેપી રોગો ઘટ્યા, જીવનશૈલીની બીમારીઓ વધી
ભારતમાં મૃત્યુના કારણો અને બીમારીઓના પ્રકારમાં છેલ્લા બે દાયકામાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યું છે. વર્ષ 2000માં દેશમાં મૃત્યુના ટોચના દસ કારણોમાં ક્ષય (TB) અને ઝાડા જેવા ચેપી રોગોનો હિસ્સો 62 ટકા હતો, જ્યારે બિન-ચેપી રોગો (NCDs) 34 ટકા માટે જવાબદાર હતા.
વર્ષ 2023 સુધીમાં આ ચિત્ર તદ્દન બદલાઈ ગયું છે. હવે બિન-ચેપી અથવા જીવનશૈલી સંબંધિત રોગોનો હિસ્સો વધીને આશરે 75 ટકા થઈ ગયો છે, જ્યારે ચેપી રોગોનો હિસ્સો ઘટીને માત્ર 16 ટકા રહી ગયો છે. વર્ષ 2000માં જ્યાં TB અને ઝાડા મુખ્ય કારણો હતા, ત્યાં 2023માં ઈસ્કેમિક હાર્ટ ડિસીઝ (હૃદયરોગ), COPD (ફેફસાંની બીમારી), સ્ટ્રોક અને ડાયાબિટીસ જેવા રોગો મૃત્યુના મુખ્ય કારણો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ બિન-ચેપી રોગોથી થતા મૃત્યુનો દર 2000ના 58 ટકાથી વધીને 2023માં 74 ટકા થયો છે.