IFS Officer Selection Process: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની સામાન્ય સભામાં આતંકવાદના મુદ્દે પાકિસ્તાનને આકરો જવાબ આપનાર ભારતીય અધિકારી પેટલ ગેહલોત હાલમાં ભારે ચર્ચામાં છે. UN માં ભારત ખાતેના કાયમી મિશનમાં 'ફર્સ્ટ સેક્રેટરી' તરીકે ફરજ બજાવતા ગેહલોતે પાકિસ્તાનની પોલ ખોલતા ધ્યાન દોર્યું હતું કે, તે દેશે 9/11 ના હુમલાના મુખ્ય સૂત્રધાર ઓસામા બિન લાદેનને પોતાના લશ્કરી તાલીમ કેન્દ્રની નજીક જ આશરો આપ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2024થી UN માં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહેલા પેટલ ગેહલોત એક ભારતીય વિદેશ સેવા (IFS) અધિકારી છે. ત્યારે પ્રશ્ન થાય છે કે આ સર્વોચ્ચ પદ સુધી પહોંચવા માટે કઈ પરીક્ષા પાસ કરવી પડે છે અને પસંદગી કેવી રીતે થાય છે?
IFS અધિકારી કેવી રીતે બની શકાય?
ભારતીય વિદેશ સેવા (Indian Foreign Service - IFS) એ કેન્દ્રીય સેવા અને દેશની મુખ્ય રાજદ્વારી સેવા છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય દેશની વિદેશ નીતિઓનું સંચાલન કરવું, મુત્સદ્દીગીરી, વિદેશી વેપાર અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોને મજબૂત બનાવવાનું છે.
IAS કે IPS ની જેમ જ IFS અધિકારી બનવા માટે ઉમેદવારે યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) દ્વારા આયોજિત સિવિલ સર્વિસીસ પરીક્ષા પાસ કરવી પડે છે, જે દેશની સૌથી અઘરી પરીક્ષાઓમાંની એક ગણાય છે.
પસંદગી પ્રક્રિયા અને તૈનાતી
IFS માટેના પાત્રતાના માપદંડો અન્ય સિવિલ સેવાઓ જેવા જ હોય છે. પસંદગી ત્રણ તબક્કામાં થાય છે:
- પ્રારંભિક પરીક્ષા (Preliminary Exam)
- મુખ્ય પરીક્ષા (Mains Exam)
- વ્યક્તિત્વ કસોટી/ઇન્ટરવ્યુ (Interview)
ઉમેદવારો તેમની પસંદગી તરીકે IFS વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે. UPSC માં મેળવેલા ઉચ્ચ રેન્કના આધારે ઉમેદવારોની IFS માં નિમણૂક થાય છે અને ત્યારબાદ તેમને વિશેષ રાજદ્વારી તાલીમ આપવામાં આવે છે.
IFS અધિકારીઓની નિયુક્તિ વિદેશમાં આવેલી 160 થી વધુ ભારતીય દૂતાવાસોમાં થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, તેમને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), યુનેસ્કો (UNESCO), વર્લ્ડ બેંક અને સાર્ક (SAARC) જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં પ્રતિનિયુક્તિ (deputation) પર મોકલવામાં આવે છે. દેશની અંદર તેઓ પાસપોર્ટ અને વિઝા અધિકારી તરીકે પણ સેવા આપે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી પ્રતિનિધિઓ
આઝાદી પછી અનેક પ્રભાવશાળી અધિકારીઓએ UN માં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે. તાજેતરના કાયમી પ્રતિનિધિઓની યાદી નીચે મુજબ છે:
- હરીશ પર્વતનેની: સપ્ટેમ્બર 2024 – વર્તમાન
- રુચિરા કંબોજ: ઓગસ્ટ 2022 – મે 2024
- ટી.એસ. તિરુમૂર્તિ: મે 2020 – જૂન 2022
- સૈયદ અકબરુદ્દીન: જાન્યુઆરી 2016 – એપ્રિલ 2020