Climate Change India: પ્રધાનમંત્રીના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી ડૉ. પી.કે. મિશ્રાએ આઈઆઈએમ કોઝિકોડ ખાતે યોજાયેલી એન્વાયર્નમેન્ટ ફોર ડેવલપમેન્ટ (EfD) નેટવર્કની 20મી વાર્ષિક બેઠકને વિડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા સંબોધિત કરતા જણાવ્યું હતું કે આબોહવા પરિવર્તનને હવે માત્ર એક પર્યાવરણીય સમસ્યા તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે તેની સીધી અને ગંભીર અસરો હવે કૃષિ ઉત્પાદકતા, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, ખાદ્યપદાર્થોના ભાવો, જાહેર આરોગ્ય તેમજ સામાન્ય લોકોની આજીવિકા સુધી વિસ્તરી ચૂકી છે. આ તમામ બાબતો પરસ્પર જોડાયેલી હોવાથી આબોહવા પરિવર્તનને એક વ્યાપક સામાજિક-આર્થિક પડકાર તરીકે સ્વીકારીને નીતિઓ ઘડવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
ખાદ્ય સુરક્ષાથી લઈને પૌષ્ટિક આહારની સુલભતા સુધીની જરૂરિયાત
ખાદ્ય સુરક્ષાના પારંપરિક ખ્યાલોથી આગળ વધવાની આવશ્યકતા પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. મિશ્રાએ અવલોકન કર્યું કે માત્ર પૂરતું અનાજ ઉત્પાદન કરવું એ જ પૂરતું નથી. આબોહવા સંબંધિત વિક્ષેપોના કારણે કઠોળ, ફળો, શાકભાજી, દૂધ અને અન્ય પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર ખાદ્ય પદાર્થોની ઉપલબ્ધતા અને તેના પરવડે તેવા દર પર સીધી અસર પડી રહી છે. તેથી, દરેક નાગરિક સુધી માત્ર ભોજન જ નહીં પરંતુ પૌષ્ટિક અને વૈવિધ્યસભર આહાર સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ બને તે સુનિશ્ચિત કરવું એ આજના સમયની સૌથી મોટી માંગ છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બાજરી વર્ષ અને પાક વૈવિધ્યકરણનું મહત્વ
પાક વૈવિધ્યકરણ અને સ્થિતિસ્થાપક ખાદ્ય પ્રણાલીઓ તરફ ધ્યાન દોરતા ડૉ. મિશ્રાએ વર્ષ 2023ને 'આંતરરાષ્ટ્રીય બાજરી વર્ષ' તરીકે ઘોષિત કરવા માટે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવેલી વૈશ્વિક પહેલને યાદ કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ મહત્વપૂર્ણ પગલાથી બાજરી (શ્રી અન્ન)ના અસાધારણ પોષણ મૂલ્ય અને તેની પર્યાવરણીય ટકાઉપણું તરફ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન આકર્ષિત થયું છે. આ પહેલથી વૈશ્વિક સ્તરે બાજરીને ટકાઉ ખાદ્ય પ્રણાલીના એક અભિન્ન અંગ તરીકે અપનાવવામાં વેગ મળ્યો છે.
310 કૃષિ જિલ્લાઓ આબોહવા-સંવેદનશીલ
દેશની આંતરિક સ્થિતિનો ચિતાર આપતા તેમણે ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR)ના NICRA પ્રોગ્રામના મૂલ્યાંકનને ટાંક્યું હતું. આ અહેવાલ મુજબ, દેશના કુલ 651 કૃષિ જિલ્લાઓમાંથી 310 જિલ્લાઓ આબોહવા પરિવર્તન સામે અત્યંત અથવા ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આ ગંભીર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સમગ્ર દેશમાં એકસરખી નીતિઓ લાગુ કરવાના બદલે, દરેક ક્ષેત્રની સ્થાનિક એગ્રો-ક્લાઇમેટિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને ચોક્કસ અને પ્રદેશ-વિશિષ્ટ અનુકૂલન પદ્ધતિઓ અપનાવવી પડશે.
નીતિ નિર્માણમાં સચોટ અને વિભાજિત જિલ્લા-સ્તરના ડેટાની ભૂમિકા
નીતિ ઘડતરની પ્રક્રિયામાં ડેટાના મહત્વ વિશે વાત કરતા ડૉ. મિશ્રાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે પ્રાથમિકતા માત્ર વધુ પડતો ડેટા એકત્ર કરવાની ન હોવી જોઈએ, પરંતુ તે માહિતી સમયસર, વિશ્વસનીય અને અમલમાં મૂકી શકાય તેવી (Actionable) હોવી જરૂરી છે. તેમણે વરસાદની અનિયમિતતા, પાણીની ઉપલબ્ધતા, જમીનની વાસ્તવિક સ્થિતિ, પાકની કામગીરી અને પોષણના પરિણામોમાં રહેલી વિવિધતાઓને બારીકાઈથી સમજવા માટે વિભાજિત જિલ્લા-સ્તરના ડેટાનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
ભારતનું વૈશ્વિક નેતૃત્વ અને આબોહવા ક્ષમતાના લક્ષ્યો
ભારતની પ્રતિબદ્ધતાઓનો પુનરોચ્ચાર કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે દેશ વર્ષ 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના અને વર્ષ 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો (Net Zero) ઉત્સર્જન પ્રાપ્ત કરવાના લક્ષ્યો તરફ મક્કમતાથી આગળ વધી રહ્યો છે. આ વિકાસયાત્રા દરમિયાન દેશ આર્થિક વૃદ્ધિ, ગરીબી નિવારણ અને નાગરિકોના જીવનધોરણમાં સુધારાની પ્રાથમિકતાઓનું પૂરતું રક્ષણ કરી રહ્યો છે. વધુમાં, વર્ષ 2031-2035 માટે ભારતના અપડેટ કરાયેલા નેશનલી ડિટરમાઇન્ડ કન્ટ્રીબ્યુશન્સ (NDCs) એ આબોહવા સામે લડવાની દેશની ક્ષમતાને વધુ બળ પૂરું પાડ્યું છે.
ગ્લોબલ સાઉથમાં મજબૂત સંશોધન-નીતિ ભાગીદારી માટે આહ્વાન
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સહયોગ વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા ડૉ. મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે ગ્લોબલ સાઉથના તમામ વિકાસશીલ દેશો આજે આબોહવા પરિવર્તનશીલતા, કુદરતી સંસાધનો પરનું દબાણ, બદલાતી કૃષિ પેટર્ન અને ખાદ્ય સુરક્ષા જેવા સમાન પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. એન્વાયર્નમેન્ટ ફોર ડેવલપમેન્ટ નેટવર્ક જેવા મંચો શૈક્ષણિક સંશોધનોને વ્યવહારિક નીતિઓ સાથે જોડવામાં, જ્ઞાનનું આદાન-પ્રદાન કરવામાં અને સંસ્થાકીય ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.