Indian Railways RAC Rules: ભારતીય રેલવેની 'રિઝર્વેશન અગેઇન્સ્ટ કેન્સલેશન' એટલે કે RAC સુવિધા એક સમયે મુસાફરો માટે ખૂબ જ મહત્ત્વની ગણાતી હતી. દાયકાઓથી લાખો મુસાફરો માટે તે એક નાનકડી આશા સમાન રહી છે—ખાસ કરીને વેઇટિંગ લિસ્ટમાં સૌથી ઉપર રહેલા એવા લોકો માટે, જેઓ આખી રાતની મુસાફરીમાં ઊભા રહેવા કે સામાન્ય ડબ્બામાં જવાને બદલે અડધી બર્થ પણ મળી જાય તેવી ગણતરી રાખતા હતા.
પરંતુ હવે જ્યારે ટિકિટ ચેકિંગ અને રિઝર્વેશન સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ થઈ ગઈ છે, ત્યારે રેલવેના કેટલાક વરિષ્ઠ અધિકારીઓ વચ્ચે એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું હવે RAC વ્યવસ્થાની ખરેખર જરૂર છે? મંત્રાલય સ્તરે પણ આ જૂની વ્યવસ્થાને બંધ કરવા અંગે વિચારણા ચાલી રહી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.
RAC સુવિધાની શરૂઆત ક્યારે અને કેમ થઈ હતી?
1983-84માં થઈ હતી શરૂઆત: RACની શરૂઆત આજથી 40 વર્ષ પહેલાં 1983-84માં થઈ હતી. તત્કાલીન રેલ મંત્રી એ.બી.એ. ગની ખાન ચૌધરીએ સંસદમાં રેલ બજેટ રજૂ કરતી વખતે આ વ્યવસ્થાની જાહેરાત કરી હતી.
મુખ્ય હેતુ: તે સમયે તેમનો તર્ક એવો હતો કે વેઇટિંગ લિસ્ટમાં સૌથી આગળ રહેલા મુસાફરો માટે કેટલીક બર્થ અનામત રાખવામાં આવે. જો કન્ફર્મ ટિકિટ ધરાવતા મુસાફરો ટ્રેનમાં ન આવે અને સીટ ખાલી રહે, તો આ મુસાફરોને મુસાફરી દરમિયાન સ્લીપર બર્થ મળી શકે.
2016માં કરાયો હતો વધારો: રેલ મંત્રાલયે 2016માં RAC વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરીને આવા મુસાફરો માટે અનામત બર્થની સંખ્યા વધારી હતી-
- સ્લીપર કોચ: અગાઉ 5 'સાઇડ-લોઅર' બર્થ (10 મુસાફરો) અનામત હતી, જે વધારીને 7 બર્થ (14 મુસાફરો) કરવામાં આવી.
- 3AC કોચ: અગાઉ 2 બર્થ (4 મુસાફરો) હતી, જે વધારીને 4 બર્થ (8 મુસાફરો) કરવામાં આવી.
- 2AC કોચ: અગાઉ 2 બર્થ (4 મુસાફરો) હતી, જે વધારીને 3 બર્થ (6 મુસાફરો) કરવામાં આવી.
RAC ટિકિટ વ્યવસ્થા કેમ બંધ કરવાની વિચારણા ચાલી રહી છે?
પૂરું ભાડું છતાં અડધી સીટની અસુવિધા
હાલના નિયમ મુજબ, RAC ટિકિટમાં બે મુસાફરોએ એક જ બર્થ વહેંચવી પડે છે, પરંતુ બંને પાસેથી ટિકિટનું પૂરેપૂરું ભાડું વસૂલવામાં આવે છે. આ બાબતની લાંબા સમયથી ટીકા થઈ રહી છે કે પૂરા પૈસા ચૂકવવા છતાં મુસાફરોને આખી રાત બેસીને મુસાફરી કરવી પડે છે.
ડિજિટલ સિસ્ટમ અને HHT મશીનની અસર
વરિષ્ઠ રેલવે અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે રિઝર્વેશન સિસ્ટમ ડિજિટલ નહોતી ત્યારે RAC ખૂબ ઉપયોગી હતી. પરંતુ હવે ટિકિટ ચેકર (TTE) પાસે 'હેન્ડ હેલ્ડ ટર્મિનલ' (HHT) નામનું ડિજિટલ ઉપકરણ હોય છે, જે સીધું મુખ્ય સર્વર સાથે જોડાયેલું છે. જો કોઈ કન્ફર્મ ટિકિટ ધરાવતો મુસાફર ટ્રેનમાં ન ચડે, તો TTE તરત જ સિસ્ટમમાં 'નો-શો' (No-Show) નોંધી દે છે, જેનાથી તે બર્થ તરત જ આગળના સ્ટેશનથી ચડનારા મુસાફરો માટે ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે.
TTEની મનમાની પર લાગશે લગામ
અધિકારીઓનું માનવું છે કે RAC બંધ થવાથી TTE દ્વારા બર્થ ફાળવણીમાં થતી મનમાની કે ગેરરીતિની શક્યતા પણ ઘટી જશે. તેમણે સમયસર ચેકિંગ પૂરું કરીને ખાલી સીટનો ડેટા સિસ્ટમમાં અપડેટ કરવો પડશે, જેથી તે સીટ 'કરન્ટ બુકિંગ' હેઠળ પારદર્શક રીતે અન્ય મુસાફરને મળી શકે.
રેલવેને હવે કોઈ આર્થિક નુકસાન નથી
2015માં ટિકિટ કેન્સલેશનના નિયમોમાં ફેરફાર થયા બાદ, જો કોઈ મુસાફર મુસાફરી ન કરે તો તેનું પૂરું ભાડું જપ્ત થઈ જાય છે અને તેને કોઈ રિફંડ મળતું નથી. રેલવે એ જ સીટ પૂરા ભાડે બીજા મુસાફરને આપી શકે છે. આથી જો સીટ ખાલી પણ રહે, તો પણ રેલવેને કોઈ આર્થિક નુકસાન થતું નથી.
લોકસભા સમિતિની ભલામણ અને વંદે ભારત સ્લીપરની સ્થિતિ
સંસદીય સમિતિનું સૂચન: 4 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલમાં સંસદીય સમિતિએ સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે ચાર્ટ બન્યા પછી પણ જે મુસાફરો RACમાં જ રહી જાય છે અને તેમને આખી બર્થ મળતી નથી, તેમની પાસેથી પૂરું ભાડું લેવું યોગ્ય નથી. સમિતિએ આવા મુસાફરોને ભાડાનો અમુક હિસ્સો રિફંડ આપવાની વ્યવસ્થા કરવા ભલામણ કરી હતી. જોકે, અધિકારીઓના મતે ઓનલાઇન અને કાઉન્ટર ટિકિટ બંને હોવાથી રિફંડની આ પ્રક્રિયા ટેકનિકલ રીતે ઘણી જટિલ છે.
વંદે ભારત સ્લીપરમાં RAC નથી: નોંધનીય છે કે નવી શરૂ થયેલી વંદે ભારત સ્લીપર ટ્રેનોમાં RACની કોઈ સુવિધા રાખવામાં આવી નથી. આ ટ્રેનોનું ભાડું અન્ય સામાન્ય ટ્રેનોની સરખામણીમાં 30% થી 95% સુધી વધુ છે, અને તેમાં માત્ર કન્ફર્મ ટિકિટ પર જ મુસાફરીની સુવિધા આપવામાં આવી છે.
ડિજિટલ ટેકનોલોજી, કરન્ટ બુકિંગની ઝડપી સુવિધા અને મુસાફરોની સુખાકારીને ધ્યાનમાં રાખીને રેલવે હવે જૂની પરંપરાઓ બદલવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. જો આ નિર્ણય પર અંતિમ મહોર વાગશે, તો 40 વર્ષ જૂની RAC ટિકિટ વ્યવસ્થા ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસના પાનામાં સમેટાઈ જશે.
