Mahatma Gandhi Jayanti 2026 | Sabarmati Ashram Ahmedabad History: 2 ઓક્ટોબરે મહાત્મા ગાંધી જયંતી ઉજવવામાં આવે છે. ગાંધીજીના જીવન અને ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે જોડાયેલા અનેક સ્થળોમાં અમદાવાદનો સાબરમતી આશ્રમ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. સાબરમતી નદીના કિનારે આવેલો આ આશ્રમ વર્ષો સુધી ગાંધીજીના નિવાસસ્થાનની સાથે સત્ય, અહિંસા, સ્વાવલંબન અને સત્યાગ્રહના પ્રયોગોનું કેન્દ્ર રહ્યો હતો. 1917થી 1930 દરમિયાન ગાંધીજી અહીં રહ્યા અને આ સમયગાળા દરમિયાન આશ્રમ દેશના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના મહત્વના કેન્દ્રોમાં સામેલ બન્યો.
કોચરબથી સાબરમતી આશ્રમ સુધીની સફર
દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત ફર્યા બાદ મહાત્મા ગાંધીજીએ અમદાવાદના કોચરબ વિસ્તારમાં 25 મે 1915ના રોજ ભારતનો પોતાનો પહેલો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. જોકે 1917માં આશ્રમને સાબરમતી નદીના કિનારે આવેલા ખુલ્લા વિસ્તારમાં ખસેડવામાં આવ્યો. 17 જૂન 1917ના રોજ સાબરમતી ખાતે આશ્રમનું સ્થળાંતર થયું હતું.
આ જગ્યા પસંદ કરવા પાછળ અનેક કારણો હતા. ગાંધીજી અહીં ખેતી, પશુપાલન, ગૌસેવા, ખાદી અને અન્ય રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા પ્રયોગો કરવા માંગતા હતા. આશ્રમની આસપાસનું વાતાવરણ પણ તેમના વિચારો અને જીવનશૈલીને અનુરૂપ હતું. શરૂઆતમાં આ જમીન પર કોઈ મકાન કે વૃક્ષ પણ નહોતું. તેથી આશ્રમવાસીઓએ શરૂઆતના દિવસોમાં તંબુમાં રહીને કામ શરૂ કર્યું હતું.
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે સાબરમતી આશ્રમનો સંબંધ
સાબરમતી આશ્રમ માત્ર ગાંધીજીનું નિવાસસ્થાન નહોતું. અહીં સત્ય, અહિંસા, સ્વાવલંબન, શ્રમ અને સેવા જેવા વિચારોને જીવનમાં ઉતારવાના અનેક પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા હતા. આશ્રમમાં શિક્ષણ, ખેતી અને હાથના શ્રમને પણ મહત્વ આપવામાં આવતું હતું. ગાંધીજીના જાહેર જીવન અને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રવૃત્તિઓ માટે આ સ્થળ મહત્વપૂર્ણ બન્યું હતું.
ગાંધીજી જ્યારે સાબરમતી આશ્રમમાં રહ્યા ત્યારે તેમણે 'નવજીવન' અને 'યંગ ઈન્ડિયા' જેવા પ્રકાશનોના સંપાદનનું કામ પણ કર્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમના સત્ય અને અહિંસાના વિચારોને વધુ વ્યાપક સ્વરૂપ મળ્યું. ગાંધીજીના જીવનની દૃષ્ટિએ પણ 1917થી 1930નો સમયગાળો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ રહ્યો હતો.
1930ની દાંડી કૂચ અને સાબરમતી આશ્રમ
સાબરમતી આશ્રમના ઈતિહાસમાં 12 માર્ચ 1930નો દિવસ સૌથી યાદગાર પ્રસંગોમાંનો એક છે. બ્રિટિશ સરકારના મીઠાના કાયદા સામે સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળના ભાગરૂપે ગાંધીજીએ સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી તરફ પગપાળા કૂચ શરૂ કરી હતી. સત્તાવાર સાબરમતી આશ્રમના રેકોર્ડ મુજબ ગાંધીજી 78 સાથીઓ સાથે આ યાત્રા પર નીકળ્યા હતા. જ્યાં ગાંધીજી અને તેમના અનુયાયીઓએ બ્રિટિશ સરકારના મીઠા કાયદાના વિરોધમાં 241 માઇલ દૂર દાંડી તરફ કૂચ કરી હતી.
દાંડી કૂચ શરૂ કરતાં પહેલાં ગાંધીજીએ જાહેર કર્યું હતું કે ભારતને સ્વતંત્રતા મળે ત્યાં સુધી તેઓ સાબરમતી આશ્રમ પરત નહીં ફરે. ભારતને 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ સ્વતંત્રતા મળી, પરંતુ ગાંધીજી જાન્યુઆરી 1948માં થયેલી તેમની હત્યા પહેલાં સાબરમતી આશ્રમ પરત ફર્યા નહોતા.
1933ના રોજ ગાંધીજીએ આશ્રમ વિસર્જિત કરવાનો નિર્ણય લીધો
દાંડી કૂચ અને ત્યારબાદના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના તબક્કાઓ વચ્ચે સાબરમતી આશ્રમનું મહત્વ યથાવત રહ્યું. સત્તાવાર આશ્રમના ઇતિહાસ મુજબ 22 જુલાઈ 1933ના રોજ ગાંધીજીએ આશ્રમ વિસર્જિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારબાદ સ્થાનિક લોકો અને અન્ય સહયોગીઓએ આ ઐતિહાસિક સ્થળને સાચવવાનું કામ આગળ વધાર્યું.
આજે સાબરમતી આશ્રમ અમદાવાદની ઐતિહાસિક ઓળખનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ગાંધીજીના જીવન, સત્યાગ્રહ અને સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજો, તસવીરો અને સ્મૃતિચિહ્નો અહીંના વારસાને જીવંત રાખે છે. ગાંધી જયંતી 2026ના અવસર પર સાબરમતી આશ્રમનો ઈતિહાસ યાદ કરવો એટલે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે જોડાયેલા એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયને ફરી સમજવાનો અવસર છે.