Mahatma Gandhi Punyatithi 2026: 30 જાન્યુઆરીનો દિવસ ભારતીય ઇતિહાસમાં માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ તે શોક, આત્મનિરીક્ષણ અને અહિંસાના પથ પર ચાલવાની એક ગંભીર યાદ અપાવે છે. વર્ષ 1948માં આ દિવસે નવી દિલ્હીના બિરલા હાઉસના આંગણામાં રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી. આજે આ સ્થળ 'ગાંધી સ્મૃતિ' તરીકે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.
બિરલા હાઉસ અને ગાંધીજીનો નાતો
બિરલા હાઉસનું નિર્માણ 1928માં જાણીતા ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસ બિરલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સાત એકરમાં ફેલાયેલો આ ભવ્ય બંગલો સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન રાજકીય ગતિવિધિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતો. જી.ડી. બિરલાના ગાંધીજી સાથેના ગાઢ સંબંધોને કારણે બાપુ જ્યારે પણ દિલ્હી આવતા ત્યારે અહીં જ રોકાતા હતા. આ ઘરના એક સાદા રૂમમાં તેમણે તેમના જીવનના છેલ્લા 144 દિવસ વિતાવ્યા હતા. આ સમય દરમિયાન તેમણે ભાગલાના કારણે ફાટી નીકળેલી હિંસાને ડામવા માટે 'મરણ ઉપવાસ'પણ કર્યા હતા, જેણે દિલ્હીમાં શાંતિ સ્થાપવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારત સરકાર દ્વારા 1971માં આ મિલકત ખરીદવામાં આવી અને 15 ઓગસ્ટ, 1973 ના રોજ તેને 'ગાંધી સ્મૃતિ' તરીકે જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું.
હત્યાની તે ભયાનક ક્ષણો
30 જાન્યુઆરીની સાંજે 5:17 વાગ્યે, ગાંધીજી પોતાની ભત્રીજીઓ આભા અને મનુના ટેકે પ્રાર્થના સભા તરફ જઈ રહ્યા હતા. ત્યારે નથુરામ ગોડસે ભીડમાંથી આગળ આવ્યો અને બાપુને પગે લાગવાના બહાને ઝૂકીને અચાનક પિસ્તોલ કાઢી ત્રણ ગોળીઓ ચલાવી. બાપુ "હે રામ" બોલતા જમીન પર ઢળી પડ્યા. આ ઘટના બાદ બિરલા હાઉસના બગીચામાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલા 'પગલાં' આજે પણ મુલાકાતીઓને તે અંતિમ ક્ષણોની યાદ અપાવે છે.
ઘટના બાદની કાનૂની કાર્યવાહી
હત્યા બાદ ગોડસેની સ્થળ પર જ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ કેસની સુનાવણી લાલ કિલ્લામાં ચાલી હતી. 15 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ નથુરામ ગોડસે અને તેના સાથી નારાયણ આપ્ટેને અંબાલા જેલમાં ફાંસી આપવામાં આવી હતી. આ ષડયંત્રની તપાસમાં સાવરકર સહિત અન્ય અનેક લોકોના નામ પણ ઉછળ્યા હતા, પરંતુ પુરાવાઓના અભાવે અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો.
ગાંધી સ્મૃતિમાં જાળવવામાં આવેલ વારસો
1973માં જ્યારે સરકારે તેને સંગ્રહાલય બનાવ્યું, ત્યારે તેની પવિત્રતા જાળવી રાખવા ખાસ કાળજી લેવામાં આવી:
ગાંધીજીનો રૂમ: તે રૂમમાં આજે પણ તેમનો ચરખો, ગાદલું, ચશ્મા અને લાકડી એવી જ રીતે રાખવામાં આવ્યા છે જેમ તેમના જીવનકાળમાં હતા.
મલ્ટીમીડિયા સંગ્રહાલય: અહીં અદ્યતન ટેકનોલોજી દ્વારા ગાંધીજીના જીવનના પ્રસંગોને જીવંત કરવામાં આવ્યા છે.
વિશ્વ શાંતિ સ્તંભ: પરિસરમાં રહેલો આ સ્તંભ શાંતિ અને અહિંસાના વૈશ્વિક પ્રતીક તરીકે ઉભો છે.
વૈશ્વિક પ્રભાવ
ગાંધીજીની હત્યાના સમાચાર સાંભળીને આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનથી લઈને માર્ટિન લ્યુથર કિંગ સુધીના દિગ્ગજો સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. બિરલા હાઉસ એ વાતનું પ્રમાણ છે કે ભલે એક વ્યક્તિએ ગાંધીજીના શરીરનો અંત આણ્યો, પરંતુ તેમના 'સત્ય અને અહિંસા'ના વિચારો આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત છે.