BRICS Summit 2024: વોલ્ગા નદીના કિનારે આવેલા રશિયાના કઝાન શહેરમાં આજથી એટલે કે 22મી ઓક્ટોબરથી BRICSની 16મી સમિટનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. 16મી બ્રિક્સ સમિટની ખાસ વાત એ છે કે આ વખતે ચાર નવા સભ્ય દેશો ઈરાન, ઈજિપ્ત, ઈથોપિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત પણ આ સમૂહમાં સામેલ થઈ રહ્યા છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી બ્રિક્સ સંમેલનમાં ભાગ લેવા માટે બે દિવસની મુલાકાતે કઝાન પહોંચ્યા છે. અહીં પહેલા બંધ બારણે મંત્રણા થશે અને પછી ઓપન પ્લેનરી થશે, જેમાં પીએમ મોદી ઘણા નેતાઓ સાથે દ્વિપક્ષીય વાતચીત પણ કરશે.
સમાચારોથી લઈને સોશિયલ મીડિયા સુધી દરેક જગ્યાએ બ્રિક્સની ચર્ચા થઈ રહી છે. શું તમે જાણો છો BRICS શું છે? આ વખતે ભારતનું વર્ચસ્વ કેમ વધ્યું? બ્રિક્સમાં ચાર નવા દેશોને સામેલ કરવામાં ભારતનું મહત્વનું યોગદાન શું છે? બે દિવસીય BRICS સમિટનો એજન્ડા શું છે? આવા તમામ પ્રશ્નોના જવાબ જાણવા વાંચો સંપૂર્ણ અહેવાલ…
BRICS શું છે?
BRICS એ પાંચ ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓનું આંતરરાષ્ટ્રીય જૂથ છે, જેમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે આ વખતે ચાર નવા દેશ ઈરાન, ઈજીપ્ત, ઈથોપિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત પણ જોડાયા છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય આર્થિક વિકાસ, પરસ્પર સહયોગ અને વૈશ્વિક મંચ પર સામૂહિક અવાજ ઉઠાવવા માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવાનો છે. હાલમાં બ્રિક્સ યુરોપિયન યુનિયન (EU)ને પાછળ છોડીને વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી શક્તિશાળી આર્થિક સંગઠન બની ગયું છે.
બ્રિક્સ સંગઠનની રચના ત્રણ તબક્કામાં થઈ
- RIC: 1990ના દાયકામાં, ત્રણ દેશો - રશિયા, ભારત અને ચીન (RIC)એ વિશ્વની વિદેશ નીતિમાં અમેરિકાના વર્ચસ્વને પડકારવા અને પરસ્પર સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે એક સંગઠનની રચના કરી. તે સમયે જૂથનું નેતૃત્વ રશિયન નેતા યેવગેની પ્રિમાકોવ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
- BRIC: 2001માં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક ગોલ્ડમેન સૅક્સે ચાર દેશો - બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીનને વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે વર્ણવી હતી. આ પછી, 2009માં આ ચારેય દેશોએ સાથે મળીને એક સંગઠન બનાવ્યું, જેને BRIC નામ મળ્યું.
- BRICS: દક્ષિણ આફ્રિકન ખંડનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે 2010માં આ જૂથનો ભાગ બન્યો. આ સાથે સંગઠનનું નામ બ્રિક્સ થઈ ગયું. ત્યારથી તે વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
બ્રિક્સમાં ભારતનું વર્ચસ્વ કેવી રીતે વધ્યું?
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતની તેજીવાળી અર્થવ્યવસ્થાએ તેને વૈશ્વિક મંચ પર એક મુખ્ય ખેલાડી બનાવ્યું છે. 2024ના અંત સુધીમાં, ભારતની જીડીપી વિશ્વમાં ત્રીજી સૌથી મોટો હોઈ શકે છે, જેનાથી તેનો પ્રભાવ વધ્યો છે.
ચીન અને રશિયા જેવી શક્તિઓ સાથે બ્રિક્સમાં ભારતનું રાજદ્વારી સંતુલન અને નેતૃત્વ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતે વેપાર, સુરક્ષા અથવા જળવાયુ પરિવર્તન સહિત વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર તેની સ્થિતિ મજબૂત કરી છે. ભારતે કોવિડ-19 રોગચાળા દરમિયાન વેક્સિનના પુરવઠા, આબોહવા પરિવર્તન પર વૈશ્વિક કાર્યસૂચિ અને વૈશ્વિક વેપાર નિયમોમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે, જેનાથી બ્રિક્સમાં તેનો પ્રભાવ વધુ વધાર્યો છે.
ચાર નવા દેશોને સામેલ કરવામાં ભારતની ભૂમિકા
સંગઠનના નેતાઓ સાથેની વાતચીત દરમિયાન ભારતે એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે નવી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓને BRICSમાં સામેલ કરવી જોઈએ જેથી કરીને વૈશ્વિક સ્તરે સંગઠનને વધુ મજબૂતી મળી શકે.
જ્યારે નવા દેશો જૂથમાં જોડાવા માટે સંમત થયા, ત્યારે ભારતે એ સુનિશ્ચિત કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી કે નવા સભ્ય દેશો વિવિધ ખંડોમાંથી આવે. તેનાથી વિશ્વમાં બ્રિક્સનો દબદબો વધુ વધશે.
બ્રિક્સમાં ચીન અને ભારત વચ્ચે શા માટે હતી ખેંચતાણ?
બ્રિક્સના વિસ્તરણને લઈને કેટલાક દેશો, ખાસ કરીને ચીન અને ભારત વચ્ચે મતભેદ હતા. વાસ્તવમાં ચીન વધુને વધુ વિકાસશીલ દેશોને બ્રિક્સમાં સામેલ કરીને પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માંગતું હતું. ચીન પાકિસ્તાન સહિત ઘણા વિકાસશીલ દેશોને ઝડપથી તેનું સભ્ય બનાવવા માંગતું હતું. જ્યારે ભારત આ પ્રક્રિયામાં વધુ સાવધ હતું.
ભારત બ્રિક્સને બહુધ્રુવીય વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને સમર્થન આપતું પ્લેટફોર્મ માને છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત સંગઠન પર કોઈ એક દેશનું વર્ચસ્વ નથી ઈચ્છતું. ભારત ઇચ્છતું હતું કે નવા સભ્યોની પસંદગી માત્ર તેમના આર્થિક યોગદાન અથવા ભૌગોલિક રાજકીય સ્થિતિના આધારે જ નહીં, પરંતુ તેમના લોકશાહી માળખા અને સમાવેશી વિકાસના સિદ્ધાંતોના આધારે પણ કરવામાં આવે. જેથી સંસ્થાની આંતરિક રચના અને કામગીરી પર કોઈ નકારાત્મક અસર ન પડે. ભારતે આગ્રહ કર્યો કે નવા સભ્યોને સામેલ કરતી વખતે તેમના આર્થિક અને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ જેથી બ્રિક્સની અસરકારકતા અને એકતા જળવાઈ રહે.
બ્રિક્સ સંમેલનના એજન્ડા
બ્રિક્સ સમિટમાં આર્થિક મંદી, મોંઘવારી અને વેપાર અસંતુલન પર ચર્ચા કરવામાં આવશે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં સુધારા પર ભાર મૂકવામાં આવશે. આ સાથે BRICS દેશો વચ્ચે ટેકનિકલ સહયોગ અને ડિજિટલ અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવશે.
બ્રિક્સમાં અન્ય મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો
નવી કરન્સી સિસ્ટમ પર ચર્ચા
બ્રિક્સ દેશો નવી વૈશ્વિક ચલણ પ્રણાલી પર વિચાર કરી રહ્યા છે જેથી તેઓ યુએસ ડોલર પરની તેમની નિર્ભરતા ઓછી કરી શકે અને વેપારને વધુ સ્વતંત્ર બનાવી શકે.
વૈશ્વિક વિકાસ બેંક
બ્રિક્સ દેશોએ 'ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બેંક'ની સ્થાપના કરી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વિકાસશીલ દેશોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવાનો છે.
અત્યાર સુધીમાં 15 વખત બ્રિક્સ સમિટ યોજાઈ ચૂકી છે
2009માં બ્રિક્સ દેશોની પ્રથમ પરિષદ રશિયામાં યોજાઈ હતી. આ પછી, 2010માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં જોડાયા પછી, તેનું નામ બદલીને BRICS કરવામાં આવ્યું. અત્યાર સુધીમાં 15 વખત બ્રિક્સ સમિટ યોજાઈ ચૂકી છે. આ વખતે કઝાનમાં 16મી સમિટ યોજાઈ રહી છે. રશિયા ચોથી વખત BRICS સમિટનું આયોજન કરી રહ્યું છે. ભારતે ત્રણ વખત બ્રિક્સ સંમેલનનું આયોજન કર્યું છે.