Modhera Sun Temple Mehsana: ગુજરાત રાજ્યના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ અદભુત એવું મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ભારત દેશના સૌથી પ્રાચીન અને સમૃદ્ધ સૂર્ય મંદિરોમાંનું એક ગણાય છે. આ ભવ્ય સૂર્યમંદિરના નિર્માણને વર્ષ 2026માં 1,000 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે. આ ઐતિહાસિક અને ગૌરવપૂર્ણ પ્રસંગની યાદમાં ભારત સરકારના નાણા મંત્રાલય દ્વારા ₹100નો ખાસ સ્મારક સિક્કો બહાર પાડવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ સિક્કાની પાછળ મોઢેરા સૂર્યમંદિરનું પ્રતીક કોતરેલું હશે.
ઇતિહાસ અને નિર્માણ
મોઢેરા સૂર્યમંદિરનું નિર્માણ સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન, ઈ.સ. 1026-27ની આસપાસ પુષ્પાવતી નદીના કિનારે કરવામાં આવ્યું હતું. પૌરાણિક કથા અને માન્યતાઓ અનુસાર, આ સ્થળ સૂર્યપૂજા સાથે સંકળાયેલું ખૂબ જ પ્રાચીન સ્થાન છે, જેને પૂર્વે "ધર્મારણ્ય" નામના પવિત્ર તીર્થસ્થાન તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું.
સ્થાપત્ય અને મંદિરની મુખ્ય સંરચના
સ્થાપત્ય કળાની દ્રષ્ટિએ આ મંદિરને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:
સૂર્યકુંડ (રામકુંડ):
મંદિરની આગળ જ એક વિશાળ અને સુંદર લંબચોરસ જળાશય (કુંડ) આવેલું છે. આ કુંડના પગથિયાં પર અંદરની તરફ નાની-મોટી 108 જેટલી દેવકુલિકાઓ (નાના મંદિરો) બનાવવામાં આવી છે, જે ભગવાન વિષ્ણુ, શિવ અને શીતળા માતા વગેરે દેવી-દેવતાઓને સમર્પિત છે.
સભા મંડપ:
સૂર્યકુંડ પસાર કર્યા પછી સભા મંડપ આવે છે, જેનો ઉપયોગ પ્રાચીન સમયમાં ધાર્મિક સભાઓ, ઉત્સવો અને નૃત્ય પ્રસ્તુતિઓ માટે થતો હતો. તેના સુશોભિત સ્તંભો પર રામાયણ અને મહાભારતના પ્રસંગોની અત્યંત બારીક તથા અદ્ભુત કોતરણી કરવામાં આવી છે.
ગર્ભમંડપ:
આ મંદિરનો મુખ્ય ભાગ છે, જ્યાં મૂળ સૂર્યદેવની સુવર્ણ પ્રતિમા બિરાજમાન હતી (જે વર્તમાન સમયમાં હયાત નથી).
ખગોળશાસ્ત્ર અને વાસ્તુશાસ્ત્રનો અદભુત સમન્વય
આ સૂર્યમંદિરની રચના ખગોળશાસ્ત્ર અને વાસ્તુશાસ્ત્રના અદ્ભુત સમન્વયથી કરવામાં આવી હતી. મંદિરની ડિઝાઇન એવી વિશેષ શૈલીમાં તૈયાર કરાઈ હતી કે ઉગતા સૂર્યનું પહેલું કિરણ સીધું ગર્ભમંડપમાં પ્રવેશીને સૂર્યદેવની પ્રતિમાના મુગટ પર રહેલા મણિ પર પડતું હતું, જેનાથી આખું ગર્ભમંડપ દિવ્ય પ્રકાશથી ઝળહળી ઉઠતું હતું.
વર્તમાન સ્થિતિ અને મુલાકાત સમય
હાલમાં આ મંદિરમાં કોઈ પૂજા-અર્ચના થતી નથી. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા તેને રાષ્ટ્રીય સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે જાળવવામાં આવે છે.
કેવી રીતે પહોંચવું?:
- બસ માર્ગ: GSRTC ની બસો અમદાવાદ અને મહેસાણાથી ઉપલબ્ધ છે. મહેસાણાથી મોઢેરાનું અંતર અંદાજે 25-30 કિમી છે.
- ટ્રેન માર્ગ: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન મહેસાણા જંકશન છે, જે દેશના મોટા શહેરો સાથે જોડાયેલું છે.
- મુલાકાત સમય: પ્રવાસીઓ માટે મંદિર સવારે 7:00 વાગ્યાથી સાંજે 6:00 વાગ્યા સુધી ખુલ્લું રહે છે.