Gujarat Birth-Death Certificate Rules: ગુજરાત રાજ્યમાં જન્મ અને મરણના દાખલામાં બાળકના નામ, અટક અથવા વાલીના નામમાં થતા સુધારા-વધારાને લઈને રાજ્ય સરકારે નવી માર્ગદર્શિકા (Advisory) જાહેર કરી છે. આ બાબતે રાજ્યના આરોગ્ય વિભાગે મહત્વની સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું કે, અરજદાર પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનું સોગંદનામું (Affidavit) લેવાની જરૂર નથી.
ગાંધીનગર સ્થિત તબીબી શિક્ષણ અને સંશોધનની કચેરીના નાયબ મુખ્ય રજીસ્ટ્રાર (જન્મ-મરણ) અને અધિક નિયામક (આંકડા) ડૉ. હતેન પારેખ દ્વારા આ અંગેનો નવો સત્તાવાર પરિપત્ર તમામ જિલ્લા અને મહાનગરપાલિકાના રજિસ્ટ્રાર અને સબ-રજિસ્ટ્રારને જારી કરવામાં આવ્યો છે.
નિયમોમાં ફેરફાર શા માટે કરવા પડ્યા?
અગાઉ આ વિષય અંગે 25 નવેમ્બર 2025 ના રોજ એક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી. પરંતુ કેટલાક રજિસ્ટ્રાર અને સબ-રજિસ્ટ્રાર સ્તરે જન્મ-મરણના દાખલામાં કરવાના થતા સુધારા-વધારા અંગે સ્પષ્ટ અર્થઘટન થઈ શક્યું નહોતું, જેના કારણે અરજદારોની મુશ્કેલીઓ વધી રહી હતી. આથી વહીવટી સરળતા અને સ્પષ્ટતા ખાતર જૂની એડવાઈઝરી તાત્કાલિક અસરથી રદ કરવામાં આવી અને તેના સ્થાને નવી સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અમલમાં મૂકવામાં આવી.
નવા પરિપત્ર અનુસાર મહત્વના નિયમો
જૈવિક પિતાનું નામ હટાવી શકાશે નહીં
બાળકના જન્મના દાખલામાં પિતાના નામની કોલમમાં ફેરફાર કરીને જૈવિક (Biological) પિતાનું નામ દૂર કરી શકાશે નહીં. એટલે કે પિતાના નામની કોલમમાં પિતાનું નામ લખવું સરેઆમ ફરજિયાત રહેશે.
બાળક પાછળ માતાનું નામ રાખવાની છૂટ
જો માતા અને પિતા બંને બાળક સાથે જ રહેતા હોય, તો પિતાની લેખિત સંમતિ અને જરૂરી સહાયક દસ્તાવેજોના આધારે બાળકના પૂરા નામમાં પિતાના બદલે માતાનું નામ અને અટક દાખલ કરી શકાશે. જેમ કે, બાળકના નામની પાછળ: બાળકનું નામ, માતાનું નામ, માતાની અટક.
છૂટાછેડાના કિસ્સામાં કોર્ટનો હુકમ જરૂરી
જો માતા-પિતા વચ્ચે છૂટાછેડા થયા હોય અને કોર્ટના હુકમ દ્વારા બાળકની કસ્ટડી માતા પાસે હોય, તો જ જન્મના દાખલામાં બાળકના નામની પાછળ માતાનું નામ અને તેની અટક રાખી શકાશે. પરંતુ, આ માટે કોર્ટના ઓર્ડરમાં સ્પષ્ટતા હોવી અનિવાર્ય રહેશે.
નામની આગળ પ્રથમ અટક લખવાની મંજૂરી
જો કોઈ અરજદાર બાળકના નામની શરૂઆતમાં પ્રથમ અટક, તે પછી બાળકનું નામ અને અંતે પિતાનું નામ રાખવા માંગતા હોય, તો જરૂરી આધાર અને પુરાવાના આધારે આ પ્રકારનો સુધારો માન્ય રાખવામાં આવશે. (દા.ત. અટક, બાળકનું નામ, પિતાનું નામ)
પિતા/પતિનું નામ (Middle Name) વૈકલ્પિક
જન્મના પ્રમાણપત્રમાં બાળકના પૂરા નામમાં અથવા મરણના પ્રમાણપત્રમાં મરનારના પૂરા નામમાં મિડલ નેમ (Middle Name) તરીકે પિતા અથવા પતિનું નામ લખાવવું હવે વૈકલ્પિક (Optional) રહેશે. જો અરજદાર મિડલ નેમ રાખવા ન માંગતા હોય તો માત્ર નામ અને અટક રાખી શકાશે.
પિતા/પતિનું નામ અને અટક બંને વૈકલ્પિક
જન્મ કે મરણના દાખલામાં જો અરજદાર પિતા/પતિનું નામ અને અટક બંને લખાવવા ન માંગતા હોય, તો તે બંને બાબતો વૈકલ્પિક રાખી શકાશે અને માત્ર બાળક કે મરનારનું નામ દર્શાવી શકાશે.
અલગ અટક અથવા નામ સુધારા માટે પુરાવા
પિતા અને બાળકની અલગ-અલગ અટક રાખવી હોય અથવા બાળકના નામમાં સુધારો કરવો હોય, તો તેવા સંજોગોમાં સરકારી ગેઝેટ, બાળકના સુધારેલા નામવાળું સરકારી ફોટો આઈડી પ્રૂફ (જેમ કે આધારકાર્ડ અથવા પાનકાર્ડ) અને અન્ય સત્તાવાર સાર્વજનિક દસ્તાવેજોના આધારે આ સુધારો કરી આપવામાં આવશે.
સોગંદનામું (Affidavit) કરવાની જરૂર નથી
આ નવી એડવાઈઝરીમાં સૌથી મોટી રાહત આપતા સ્પષ્ટ કર્યું કે, ઉપરોક્ત દર્શાવેલા કોઈપણ પ્રકારના સુધારા-વધારા કરવા માટે અરજદાર પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનું સોગંદનામું (Affidavit) લેવાની જરૂર નથી [૭]. અરજદારે માત્ર સ્વ-પ્રમાણિત (Self-Attested) સત્તાવાર દસ્તાવેજ રજૂ કરવાના રહેશે અને રજિસ્ટ્રારે માત્ર આ દસ્તાવેજોના આધારે જ સુધારો કરવાનો રહેશે.
સુધારો માત્ર એક જ વાર કરી શકાશે
કેન્દ્ર સરકારના 11 જાન્યુઆરી, 2007ના પત્ર અનુસાર, જન્મ કે મરણના પ્રમાણપત્રમાં કોઈપણ સુધારો રજિસ્ટ્રાર દ્વારા માત્ર એક જ વાર કરી શકાય છે. જોકે, ભવિષ્યમાં જો સરકાર દ્વારા નિયમોમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવે અથવા ખાસ સંજોગોમાં જરૂર જણાય, તો રજિસ્ટ્રાર સહાયક આધાર-પુરાવાઓ તપાસીને સુધારો કરી આપશે. આરોગ્ય વિભાગની નવી એડવાઇઝરીથી રજિસ્ટ્રાર કક્ષાએ થતી મનસ્વી કામગીરી અને અસ્પષ્ટતાનો અંત આવશે અને સામાન્ય નાગરિકો માટે સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવાની મુશ્કેલી ઘણી ઓછી થશે.