Amla Capital of India: ભારતમાં કેટલીક જગ્યાઓ એવી છે, જે પોતાની ખાસ ખેતી અને ત્યાંના ઉત્પાદનોને કારણે દેશભરમાં ઓળખાય છે. ઉત્તર પ્રદેશનો પ્રતાપગઢ જિલ્લો પણ આવી જ એક જગ્યા છે. અહીં આમળાની ખેતી મોટા પાયે થાય છે અને આ ફળમાંથી અનેક પ્રકારની ખાદ્ય વસ્તુઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ખાસ વાત એ છે કે પ્રતાપગઢના આમળાને GI ટેગ પણ મળ્યો છે. આ જ કારણ છે કે તેને 'આમળા કેપિટલ ઓફ ઇન્ડિયા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ભારતના નકશામાં આમળાની ખેતી માટે પ્રખ્યાત છે આ જિલ્લો
ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલો પ્રતાપગઢ જિલ્લો તેની ખેતી અને ખાસ કરીને આમળાના ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે. અહીં મોટા પ્રમાણમાં આમળાનાં બગીચા જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં આમળાની ખેતી માત્ર ખેડૂતોની આવકનું સાધન નથી, પરંતુ સ્થાનિક વ્યવસાય અને રોજગારી સાથે પણ જોડાયેલી છે.
કેન્દ્રીય ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રાલયના અભ્યાસમાં પ્રતાપગઢને દેશના મોટા આમળા ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. આ અભ્યાસમાં જિલ્લામાં આશરે 20 હજાર હેક્ટર વિસ્તારમાં આમળાનાં બગીચા અને વાર્ષિક લગભગ 2 લાખ ટન ઉત્પાદનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ આંકડા અભ્યાસના સમયગાળાના છે, હાલના ઉત્પાદનના આંકડા અલગ હોઈ શકે છે.
અહીંના આમળામાંથી તૈયાર થાય છે અનેક પ્રોડક્ટ્સ
આમળાની ખાસિયત એ છે કે તેનો ઉપયોગ માત્ર ફળ તરીકે ખાવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. પ્રતાપગઢમાં આમળામાંથી અનેક પ્રકારની ખાદ્ય વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે. તેમાં આમળાનો મુરબ્બો, કેન્ડી, જ્યુસ, અથાણું અને પાવડરનો સમાવેશ થાય છે.
તાજા આમળા લાંબા સમય સુધી સારા રહેતા નથી. તેથી તેને અલગ-અલગ પ્રોસેસિંગ પદ્ધતિઓથી તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેથી તેનો ઉપયોગ લાંબા સમય સુધી કરી શકાય. આ પ્રક્રિયાથી ખેડૂતોને બજારમાં વધુ વિકલ્પો મળે છે અને સ્થાનિક સ્તરે નાના-મોટા વ્યવસાયોને પણ પ્રોત્સાહન મળે છે.
પ્રતાપગઢના આમળાને કેમ મળ્યો GI ટેગ?
પ્રતાપગઢના આમળાની સૌથી મહત્ત્વની ઓળખ તેનું GI રજિસ્ટ્રેશન છે. 'પ્રતાપગઢ ઓનલા' નામથી તેને 31 માર્ચ, 2023ના રોજ GI સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવ્યું હતું. ભારત સરકારના GI રજિસ્ટ્રીના રેકોર્ડમાં પણ તેની નોંધ છે.
GI ટેગ એટલે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સાથે જોડાયેલા ઉત્પાદનને મળતી વિશેષ ઓળખ. તેનાથી તે ઉત્પાદન કયા વિસ્તારનું છે તેની ઓળખ જળવાય છે અને બજારમાં તેની અલગ ઓળખ ઊભી કરવામાં મદદ મળે છે.
પ્રતાપગઢના આમળાનો રંગ લીલાશ પડતો પીળો હોય છે. તેનો સ્વાદ ખાટો અને થોડો તૂરો હોય છે. આ ખાસિયતોને કારણે પણ તે અન્ય વિસ્તારોમાં ઉગાડવામાં આવતા આમળાથી પોતાની અલગ ઓળખ ધરાવે છે.
આયુર્વેદથી લઈને રોજિંદા ખોરાક સુધી આમળાનો ઉપયોગ
ભારતીય પરંપરામાં આમળાને લાંબા સમયથી મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આયુર્વેદિક તૈયારીઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત ચ્યવનપ્રાશ, મુરબ્બો, અથાણું, કેન્ડી અને જ્યુસ જેવી વસ્તુઓમાં પણ આમળાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આમળામાં વિટામિન C સહિત અનેક પોષક તત્ત્વો હોય છે. તેથી તેને પોષક ફળોમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. શિયાળાની ઋતુમાં બજારમાં તાજા આમળા પણ સરળતાથી મળી રહે છે.
આમળાની ખેતી, તેમાંથી બનતી વિવિધ પ્રોડક્ટ્સ અને GI ટેગ જેવી વિશેષતાઓને કારણે ઉત્તર પ્રદેશના પ્રતાપગઢે દેશભરમાં પોતાની અલગ ઓળખ બનાવી છે. આ જ કારણ છે કે આ જિલ્લાને ભારતની 'આમળા કેપિટલ' કહેવામાં આવે છે.
