Science Facts: મુસાફરી દરમિયાન ટ્રેન કે કારની બારીમાંથી બહાર જોતાં તમે ફેક્ટરીની છત પર ગોળ-ગોળ ફરતી ચાંદી જેવી વસ્તુ જોઈ હશે. ઘણી વખત લોકો તેને પંખો કે કોઈ મશીનનો ભાગ માને છે. પરંતુ આ વસ્તુ માત્ર દેખાવ માટે લગાવવામાં આવતી નથી. તેનું મુખ્ય કામ ફેક્ટરીની અંદરની ગરમ હવા બહાર કાઢવાનું છે. વિજ્ઞાનના એક સરળ સિદ્ધાંત પર કામ કરતી આ વસ્તુનું નામ ટર્બો વેન્ટિલેટર છે.
ફેક્ટરીની છત પર ફરતી વસ્તુને શું કહે છે?
ફેક્ટરી, ગોડાઉન કે મોટા ઔદ્યોગિક મકાનોની છત પર લગાવવામાં આવતી આ ચમકતી ગોળ વસ્તુને ટર્બો વેન્ટિલેટર (Turbo Ventilator) કહેવામાં આવે છે. તેને ટર્બાઇન વેન્ટિલેટર અથવા રૂફ વેન્ટિલેટર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તે સ્ટેનલેસ સ્ટીલ અથવા અન્ય ધાતુમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
તેની ખાસ રચનાને કારણે પવનની મદદથી આ વેન્ટિલેટર ફરવા લાગે છે. તેને ચલાવવા માટે સામાન્ય રીતે વીજળીની જરૂર પડતી નથી. જોકે, તેની કાર્યક્ષમતા પવનની ગતિ, વેન્ટિલેટરની ડિઝાઇન અને ઇમારતની અંદરની હવાની સ્થિતિ પર આધારિત હોય છે.
ટર્બો વેન્ટિલેટર કેવી રીતે કામ કરે છે?
આ વેન્ટિલેટર ગરમ હવા ઉપર તરફ જવાની કુદરતી પ્રક્રિયાનો લાભ લે છે. સામાન્ય રીતે ગરમ હવા આસપાસની ઠંડી હવા કરતાં ઓછી ઘનતાવાળી હોવાથી ઉપર તરફ જાય છે. ફેક્ટરીમાં મશીનો સતત ચાલતાં હોવાથી અંદર ગરમી વધતી રહે છે. આવી સ્થિતિમાં છત પર લગાવવામાં આવેલું ટર્બો વેન્ટિલેટર અંદરની ગરમ હવાને બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે.
જ્યારે પવન વેન્ટિલેટરની પાંખો સાથે અથડાય છે, ત્યારે તેની ગોળાકાર રચના ફરવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયા છતની નજીકની ગરમ હવાને બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ બને છે. સાથે જ, યોગ્ય હવા પ્રવેશવાની વ્યવસ્થા હોય તો બારીઓ, દરવાજા અથવા અન્ય ખુલ્લા ભાગોમાંથી બહારની હવા અંદર આવી શકે છે. આ રીતે ઇમારતમાં હવાની અવરજવર સુધરે છે.
ફેક્ટરીઓમાં ટર્બો વેન્ટિલેટર લગાવવાના ફાયદા
ગરમી ઘટાડવામાં મદદ: ફેક્ટરીમાં મશીનો અને અન્ય સાધનોને કારણે ઉત્પન્ન થતી ગરમ હવા બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે. તેનાથી અંદરના વાતાવરણમાં રાહત મળી શકે છે.
હવાની અવરજવર સુધારે : યોગ્ય વેન્ટિલેશનથી અંદરની વાસવાળી અને ગરમ હવાને બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે. આ ખાસ કરીને મોટી ફેક્ટરીઓ અને ગોડાઉન માટે ઉપયોગી છે.
ભેજ ઘટાડવામાં મદદરૂપ: ચોમાસા દરમિયાન હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધી શકે છે. યોગ્ય વેન્ટિલેશન ભેજવાળી હવાને બહાર કાઢવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, તે એકલું દરેક પ્રકારની ભેજની સમસ્યા દૂર કરી શકતું નથી.
વીજળીની બચત: પવનથી ચાલતા સામાન્ય ટર્બો વેન્ટિલેટરને વીજળીની જરૂર પડતી નથી. તેથી તે હવાની અવરજવર માટે ઊર્જાનો વપરાશ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કામ કરવાની સ્થિતિમાં સુધારો: ફેક્ટરીની અંદર ગરમી અને વાસ ઓછી કરવામાં મદદ મળવાથી કર્મચારીઓ માટે કામનું વાતાવરણ વધુ આરામદાયક બની શકે છે.
શું આ વેન્ટિલેટર ફક્ત ફેક્ટરીમાં જ જોવા મળે છે?
ના, ટર્બો વેન્ટિલેટરનો ઉપયોગ ફક્ત ફેક્ટરીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી. મોટા ગોડાઉન, વર્કશોપ, ઔદ્યોગિક શેડ અને કેટલીક વ્યાવસાયિક ઇમારતોમાં પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે, દરેક ઇમારતની જરૂરિયાત પ્રમાણે વેન્ટિલેશનની વ્યવસ્થા અલગ હોઈ શકે છે.
પહેલાંના સમયમાં પણ હતી આવી વ્યવસ્થા
જૂના મકાનોમાં ગરમ હવા બહાર નીકળી શકે તે માટે છતની રચનામાં ખાસ ખુલ્લી જગ્યાઓ અથવા હવાઉજાસની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવતી હતી. આધુનિક સમયમાં વેન્ટિલેશન માટે વિવિધ સાધનોનો ઉપયોગ થાય છે. ટર્બો વેન્ટિલેટર પણ આવી જ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ઉપયોગમાં લેવાતું એક સાધન છે.
આથી, આગલી વખતે મુસાફરી દરમિયાન ફેક્ટરીની છત પર ચાંદી જેવી ચમકતી વસ્તુ ગોળ-ગોળ ફરતી દેખાય, ત્યારે સમજી જજો કે તે માત્ર સજાવટ માટે નથી. તે ઇમારતની અંદરની ગરમ હવા બહાર કાઢવામાં અને હવાની અવરજવર સુધારવામાં મદદ કરતું ટર્બો વેન્ટિલેટર છે.