Sampark Kranti Express: ભારતીય રેલવેમાં અલગ-અલગ હેતુ માટે અનેક પ્રકારની ટ્રેનો દોડે છે. તેમાં સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ (Sampark Kranti Express) એક ખાસ ટ્રેન શ્રેણી છે. ખાસ કરીને દિલ્હી અને દેશના વિવિધ રાજ્યો વચ્ચે ઝડપી કનેક્ટિવિટી માટે આ ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવી હતી. જો તમે દિલ્હીથી ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ અથવા અન્ય રાજ્યોની મુસાફરી કરો છો, તો સંપર્ક ક્રાંતિનું નામ જરૂર સાંભળ્યું હશે. પરંતુ શું તમને ખબર છે કે તેનું નામ ‘સંપર્ક ક્રાંતિ’ શા માટે રાખવામાં આવ્યું અને તે સામાન્ય એક્સપ્રેસ કે રાજધાની એક્સપ્રેસથી કેવી રીતે અલગ છે?
સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ શું છે?
સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ ભારતીય રેલવેની સુપરફાસ્ટ ટ્રેન શ્રેણી છે. તેનો મુખ્ય વિચાર દેશના વિવિધ રાજ્યો અને મોટા શહેરોને રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી સાથે ઝડપી રેલ કનેક્ટિવિટીથી જોડવાનો હતો. આ ટ્રેનોમાં સામાન્ય એક્સપ્રેસ ટ્રેનોની સરખામણીમાં ઓછા સ્ટોપેજ રાખીને લાંબા અંતરની મુસાફરીનો સમય ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, સંપર્ક ક્રાંતિનો અર્થ રાજધાની દિલ્હી સાથે દેશના અલગ-અલગ ભાગોનો ઝડપી ‘સંપર્ક’ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ હતો. આ એક જ ટ્રેન નથી, પરંતુ અલગ-અલગ રૂટ પર ચાલતી ટ્રેનોની એક શ્રેણી છે.
ક્યારે અને શા માટે શરૂ કરવામાં આવી?
સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસની જાહેરાત 2004ના અંતરિમ રેલ બજેટ 2004-05 દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તત્કાલીન રેલવે મંત્રી નીતિશ કુમારે દિલ્હીને વિવિધ રાજ્યોની રાજધાનીઓ સાથે ઝડપી ટ્રેન સેવા દ્વારા જોડવાની યોજના રજૂ કરી હતી. પ્રથમ ટ્રેન તરીકે કર્ણાટક સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસને ફેબ્રુઆરી 2004માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ અન્ય રાજ્યો માટે પણ આ શ્રેણીની ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવી. રેલવેના સત્તાવાર બજેટ દસ્તાવેજમાં 2004-05 માટે 18 જોડી સંપર્ક ક્રાંતિ ટ્રેનોની દરખાસ્તનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં ગુજરાત, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, કેરળ, તમિલનાડુ સહિત અનેક રાજ્યોને દિલ્હી સાથે જોડવાની યોજના હતી.
સંપર્ક ક્રાંતિની ખાસિયત
સંપર્ક ક્રાંતિ ટ્રેનોનો મુખ્ય ફાયદો ઓછા સ્ટોપેજ અને ઝડપી કનેક્ટિવિટી છે. સામાન્ય રીતે આ ટ્રેનો દરેક નાના સ્ટેશન પર ઊભી રહેતી નથી, જેના કારણે લાંબા અંતરની મુસાફરીમાં સમય બચાવવામાં મદદ મળે છે. શરૂઆતના સમયમાં કેટલીક સંપર્ક ક્રાંતિ સેવાઓને રાજ્યની બહાર લાંબા અંતર સુધી નોન-સ્ટોપ દોડાવવાની યોજના પણ હતી. આ ટ્રેનોમાં રૂટ પ્રમાણે સ્લીપર, 3AC, 2AC અને 1AC જેવા કોચ જોવા મળે છે. જોકે દરેક સંપર્ક ક્રાંતિ ટ્રેનનું કોચ કમ્પોઝિશન અને સ્ટોપેજ એકસરખું હોવું જરૂરી નથી. રેલવેના સત્તાવાર ટ્રેન લિસ્ટમાં ગુજરાત, કર્ણાટક, તમિલનાડુ સહિતની સંપર્ક ક્રાંતિ સેવાઓ નોંધાયેલી છે.
રાજધાની એક્સપ્રેસથી કેવી રીતે અલગ છે?
સંપર્ક ક્રાંતિ અને રાજધાની એક્સપ્રેસ બંને લાંબા અંતરની ઝડપી ટ્રેન સેવાઓ છે, પરંતુ તેમની રચના અને હેતુમાં તફાવત છે. રાજધાની શ્રેણી મુખ્યત્વે દિલ્હી અને અન્ય મોટા શહેરો વચ્ચે ઝડપી AC આધારિત પ્રીમિયમ મુસાફરી માટે જાણીતી છે. બીજી તરફ સંપર્ક ક્રાંતિનો મુખ્ય વિચાર રાજધાની દિલ્હી સાથે વિવિધ રાજ્યોની ઝડપી કનેક્ટિવિટી વધારવાનો હતો અને તેમાં સ્લીપર સહિતના વિવિધ વર્ગો ઉપલબ્ધ રહ્યા છે. એટલે સરળ રીતે સમજીએ તો રાજધાનીનો ફોકસ ઝડપી પ્રીમિયમ મુસાફરી પર, જ્યારે સંપર્ક ક્રાંતિનો ફોકસ ઝડપી રાજ્ય-થી-દિલ્હી કનેક્ટિવિટી પર રહ્યો છે.
દેશના કયા રૂટ પર ચાલે છે સંપર્ક ક્રાંતિ?
સંપર્ક ક્રાંતિની તમામ ટ્રેનોનો એક જ કોમન રૂટ નથી. અલગ-અલગ ટ્રેનો દેશના જુદા-જુદા ભાગોને દિલ્હી સાથે જોડે છે. સમય સાથે કેટલીક ટ્રેનોના ટર્મિનલ અને રૂટમાં પણ ફેરફાર થયા છે. 2004-05ના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં ગુજરાત, બિહાર, છત્તીસગઢ, કેરળ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને તમિલનાડુ સહિતની સેવાઓની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
મુખ્ય સંપર્ક ક્રાંતિ ટ્રેનો અને રૂટ
| ક્રમાંક | સંપર્ક ક્રાંતિ ટ્રેન | મુખ્ય રૂટ |
|---|---|---|
| 1 | બિહાર સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | દરભંગા → સમસ્તીપુર → ગોરખપુર → નવી દિલ્હી |
| 2 | ઉત્તર સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | શ્રી માતા વૈષ્ણો દેવી કટરા → નવી દિલ્હી |
| 3 | મધ્ય પ્રદેશ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | જબલપુર → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 4 | કર્ણાટક સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | યશવંતપુર, બેંગલુરુ → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 5 | ગુજરાત સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | અમદાવાદ → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 6 | રાજસ્થાન સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | જોધપુર → સરાય રોહિલ્લા, દિલ્હી |
| 7 | મહારાષ્ટ્ર સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | બાંદ્રા ટર્મિનસ, મુંબઈ → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 8 | ઉત્તર પ્રદેશ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | ખજુરાહો/માનિકપુર → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 9 | ઉત્તરાખંડ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | કાઠગોદામ/રામનગર → જૂની દિલ્હી |
| 10 | ગોવા સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | મડગાંવ, ગોવા → ચંદીગઢ |
| 11 | પૂર્વોત્તર સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | સિલચર, આસામ → નવી દિલ્હી |
| 12 | કેરળ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | તિરુવનંતપુરમ → ચંદીગઢ |
| 13 | તમિલનાડુ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | મદુરાઈ → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
| 14 | છત્તીસગઢ સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ | દુર્ગ → હઝરત નિઝામુદ્દીન |
સંપર્ક ક્રાંતિ એક્સપ્રેસ કોઈ એક ચોક્કસ ટ્રેન નહીં પરંતુ ઝડપી ટ્રેન સેવાઓની શ્રેણી છે. તેની શરૂઆતનો મુખ્ય વિચાર દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોને રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી સાથે ઓછા સ્ટોપેજ અને ઝડપી રેલ કનેક્ટિવિટીથી જોડવાનો હતો. 2004માં શરૂ થયેલી આ શ્રેણીમાં ત્યારબાદ અનેક રૂટની ટ્રેનો ઉમેરાતી ગઈ.