Rupee Symbol History: આજે ચા-નાસ્તાની દુકાનથી લઈને ઓનલાઈન શોપિંગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સુધી દરેક જગ્યાએ આપણને ₹નું ચિહ્ન જોવા મળે છે. ભારતીય રૂપિયાની આ ઓળખ આજે એટલી સામાન્ય બની ગઈ છે કે તેના વગર ચલણની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ લાગે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ₹નું આ ખાસ ચિહ્ન બહુ જૂનું નથી? વર્ષ 2010 પહેલાં ભારતીય રૂપિયા માટે મુખ્યત્વે Rs અથવા Re લખવામાં આવતું હતું. તો પછી ₹ ચિહ્ન કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું અને તેને કોણે ડિઝાઇન કર્યું? તેની પાછળની કહાની ખૂબ જ રસપ્રદ છે.
2010 પહેલાં રૂપિયાની ઓળખ કેવી હતી?
ભારતને આઝાદી મળ્યા બાદ ઘણા વર્ષો સુધી રૂપિયાની રકમ દર્શાવવા માટે Rs, Re અથવા રૂપિયા જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ થતો હતો. તે સમયે અમેરિકન ડોલર માટે $, બ્રિટિશ પાઉન્ડ માટે £, યુરો માટે € અને જાપાની યેન માટે ¥ જેવા અલગ કરન્સી સિમ્બોલ હતા. પરંતુ ભારતીય રૂપિયા માટે એવું કોઈ સત્તાવાર અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખી શકાય તેવું ચિહ્ન નહોતું.
ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી આગળ વધી રહી હતી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતનું મહત્વ પણ વધી રહ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય ચલણને પોતાની અલગ અને સરળતાથી ઓળખી શકાય તેવી વિઝ્યુઅલ ઓળખ આપવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ.
લગભગ 3 હજાર ડિઝાઇનમાંથી પસંદ થયું ₹ ચિહ્ન
આ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે વર્ષ 2009માં ભારતીય રૂપિયાના નવા ચિહ્ન માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરની ડિઝાઇન સ્પર્ધા યોજી હતી. આ સ્પર્ધામાં દેશભરમાંથી લગભગ 3,000 ડિઝાઇન રજૂ કરવામાં આવી હતી. અનેક ડિઝાઇનમાંથી એક ડિઝાઇન પસંદ કરવામાં આવી, જે તમિલનાડુના ડી. ઉદય કુમારે તૈયાર કરી હતી. ડી. ઉદય કુમાર આર્કિટેક્ટ હતા અને તે સમયે તેઓ IIT બોમ્બેમાં પીએચડીનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા. તેમણે એવું ચિહ્ન બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો જેમાં ભારતની પરંપરા સાથે આધુનિકતાનો પણ સમાવેશ થાય.
‘ર’ અને ‘R’માંથી તૈયાર થયું અનોખું ચિહ્ન
ઉદય કુમારે ભારતીય રૂપિયાના ચિહ્નમાં દેવનાગરી લિપિના ‘ર’ અને અંગ્રેજી અક્ષર ‘R’ની રચનાત્મક સમન્વય કર્યો. આ ડિઝાઇનને એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી કે તે ભારતીય ઓળખ સાથે જોડાયેલી રહે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ સરળતાથી ઓળખી શકાય.
ચિહ્નની ઉપર દેખાતી બે આડી રેખાઓ પણ તેની ડિઝાઇનનો મહત્વનો ભાગ છે. આ રેખાઓ ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજના તિરંગા સાથે જોડાયેલી ભાવનાને રજૂ કરે છે. સાથે જ તે સમાનતા અને આર્થિક સંતુલનનો સંકેત પણ આપે છે.
જુલાઈ 2010માં મળી સત્તાવાર ઓળખ
ઉદય કુમારની ડિઝાઇનને જુલાઈ 2010માં વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી અને ત્યારથી ₹ ચિહ્ન ભારતીય રૂપિયાની સત્તાવાર ઓળખ બની ગયું. ત્યારબાદ ધીમે-ધીમે આ ચિહ્ન નોટ, સિક્કા, બેંકિંગ સિસ્ટમ, ચેક, કમ્પ્યુટર કીબોર્ડ, મેન્યૂ કાર્ડ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સહિત અનેક જગ્યાએ જોવા મળવા લાગ્યું.
આજે ₹ માત્ર પૈસાની કિંમત દર્શાવતું ચિહ્ન નથી, પરંતુ ભારતની આર્થિક ઓળખનું પણ એક મહત્વનું પ્રતીક બની ગયું છે. માત્ર એક રાષ્ટ્રીય ડિઝાઇન સ્પર્ધામાંથી શરૂ થયેલી આ કહાની આજે વિશ્વભરમાં ભારતીય રૂપિયાની ઓળખ બની ચૂકી છે.