Jhulta Minara Ahmedabad: 8 જુલાઈ, 2017ના રોજ યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી'નો દરજ્જો મેળવનાર અમદાવાદ શહેર પોતાના સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસા માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. અમદાવાદના આ ઐતિહાસિક સ્થાપત્યોમાં સૌથી વધુ કૌતુક અને રહસ્ય જગાવનારું કોઈ સ્થાપત્ય હોય તો તે છે 'ઝૂલતા મિનારા' (Shaking Minarets). આશરે 500 વર્ષથી પણ વધુ જૂના આ મિનારાઓની મુખ્ય ખાસિયત એ છે કે એક મિનારાને હલાવવાથી બીજો મિનારો આપોઆપ કંપન કરવા લાગે છે, જે આજે પણ આર્કિટેક્ટ્સ અને સિવિલ એન્જિનિયરો માટે એક અનુત્તર કોયડો બનેલો છે.
સીદી બશીરની મસ્જિદ અને મિનારાનો ઇતિહાસ
અમદાવાદમાં ઝૂલતા મિનારા મુખ્યત્વે કાલુપુર રેલવે સ્ટેશન અને સારંગપુર દરવાજા સામે આવેલી સીદી બશીરની મસ્જિદના ભાગરૂપે જાણીતા છે. આ ઉપરાંત, ગોમતીપુર સ્થિત 'બીબીજીની મસ્જિદ' અને કાલુપુર સ્ટેશન નજીક પણ આવા મિનારા આવેલા છે. 'ગૅઝેટિયર ઑફ ધ બૉમ્બે પ્રેસિડેન્સી (1879)' અને 'ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ' પુસ્તક અનુસાર, આ મસ્જિદના નિર્માણ અંગે બે મત પ્રવર્તે છે:
1) સુલતાન અહમદશાહ પહેલાના માનીતા ગુલામ સીદી બશીર દ્વારા આ મસ્જિદ બનાવાઈ હતી.
2) મહમૂદ બેગડાના ઉમરાવ મલિક સારંગ દ્વારા 15મી સદી (આશરે 1450-1511) દરમિયાન તેનું નિર્માણ થયું હતું.
આ મિનારાઓની બનાવટ શૈલી હિંદુ અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યનો અદ્ભુત સમન્વય દર્શાવે છે. જેમાં રોમન કમાન અને રાજસ્થાની ગુર્જર શૈલીના ટોડલા, ફૂલો તથા મોરની કલાત્મક કોતરણી જોવા મળે છે. ૧૭૫૩માં મરાઠાઓ અને જવાન મર્દ ખાન વચ્ચેના યુદ્ધમાં મસ્જિદનો મુખ્ય ભાગ નાશ પામ્યો હતો, પરંતુ મિનારા અડીખમ રહ્યા હતા.
મિનારા ઝૂલવા પાછળના સંભવિત કારણો અને રહસ્ય
નિષ્ણાતો અને આર્કિટેક્ટ્સ વચ્ચે મિનારાના કંપન અંગે વિવિધ તર્ક રજૂ કરવામાં આવ્યા છે:
- એક જ ફાઉન્ડેશન અને જોડાણ: વરિષ્ઠ આર્કિટેક્ટ સ્નેહલ શાહના જણાવ્યા મુજબ, બંને મિનારા એક જ ફાઉન્ડેશન (પાયા) પર બનેલા છે અને તેમની વચ્ચેનું અંતર ઓછું હોવાથી કંપન ટ્રાન્સફર થાય છે.
- જમીન અને સ્ટ્રક્ચરલ ફ્લેક્સિબિલિટી: કન્ઝર્વેશન આર્કિટેક્ટ્સના મતે, ઇટાલીના 'લીનિંગ ટાવર ઑફ પિસા' ની જેમ જમીનની હાઇડ્રોલોજી અથવા ચોક્કસ રેતીયા પથ્થરો (Sandstone) ની સ્થિતિસ્થાપકતા (Elasticity) આ કંપન માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
- પ્રો. નીલકંઠ છાયા (સેપ્ટ યુનિવર્સિટી) અનુસાર, મિનારાના મૂળ પાયાનું ખોદકામ કર્યા વગર સાચું કારણ જાણવું અશક્ય છે, અને ખોદકામ કરવાથી સમગ્ર સ્થાપત્યને નુકસાન થવાનું જોખમ રહેલું છે.
મિનારાની સુરક્ષા અને સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે વર્ષ ૧૯૮૧થી અહીં મુલાકાતીઓના ઉપર જવા પર તથા જાહેર પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે. આ સ્થાપત્ય માત્ર ભારતનું જ નહીં પરંતુ વિશ્વનું એક અનોખું એન્જિનિયરિંગ અજાયબી ગણાય છે.