Mahatma Gandhi Education: મહાત્મા ગાંધીનું નામ સામાન્ય રીતે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ, સત્ય અને અહિંસા સાથે જોડાય છે. પરંતુ ગાંધીજીના જીવનમાં શિક્ષણનું પણ વિશેષ મહત્વ હતું. તેમનું ઔપચારિક શિક્ષણ ગુજરાતથી શરૂ થયું અને કાયદાનો અભ્યાસ કરવા તેઓ લંડન પહોંચ્યા. જોકે ગાંધીજી માટે શિક્ષણ માત્ર ડિગ્રી મેળવવા પૂરતું નહોતું. જીવનના અનુભવો, વાંચન, આત્મચિંતન અને સમાજને સમજવાની પ્રક્રિયા પણ તેમના માટે શિક્ષણનો મહત્વનો ભાગ હતી.
પોરબંદરથી રાજકોટ સુધી થયું પ્રારંભિક શિક્ષણ
મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ 2 ઓક્ટોબર, 1869ના રોજ પોરબંદરમાં થયો હતો. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોરબંદરમાં શરૂ થયું. ત્યારબાદ પરિવાર રાજકોટમાં સ્થાયી થતાં ગાંધીજીએ રાજકોટમાં અભ્યાસ આગળ વધાર્યો. તેમણે રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.
વિદ્યાર્થી તરીકે ગાંધીજીને અસાધારણ વિદ્યાર્થી તરીકે નહીં, પરંતુ શાંત, શિસ્તબદ્ધ અને સત્યનિષ્ઠ વિદ્યાર્થી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. શાળાના સમયગાળામાં તેમના વ્યક્તિત્વમાં સાદગી અને શિસ્ત જેવા ગુણો વિકસ્યા, જે આગળ જતાં તેમના જાહેર જીવનમાં પણ જોવા મળ્યા.
સામલદાસ કોલેજથી લંડન સુધીનો અભ્યાસ
મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કર્યા બાદ ગાંધીજી ભાવનગરની સામલદાસ કોલેજમાં જોડાયા. જોકે ત્યાં તેમનો અભ્યાસ લાંબો સમય ચાલ્યો નહીં. ત્યારબાદ તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ કરવા ઇંગ્લેન્ડ જવાનો નિર્ણય લીધો. 1888માં ગાંધીજી લંડન ગયા, જ્યાં તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. વિદેશનું વાતાવરણ તેમના માટે નવું હતું. કાયદાના અભ્યાસની સાથે તેમણે અંગ્રેજી સમાજ, ભાષા અને જીવનશૈલીને પણ નજીકથી સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ સમયગાળાએ તેમના વ્યક્તિત્વ અને વિચારોને ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. 1891માં ગાંધીજીને બારમાં બોલાવવામાં આવ્યા અને કાયદાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ ભારત પરત ફર્યા. ત્યારબાદ તેમણે વકીલ તરીકે કારકિર્દીની શરૂઆત કરી.
દક્ષિણ આફ્રિકાના અનુભવોએ બદલી વિચારસરણી
ગાંધીજીના જીવનમાં દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમય પણ એક મહત્વપૂર્ણ શિક્ષણ સમાન રહ્યો. ત્યાં તેમણે વંશીય ભેદભાવ અને અન્યાયનો અનુભવ કર્યો. આ અનુભવોના કારણે તેમના વિચારોમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો અને સત્યાગ્રહ તથા અહિંસક વિરોધની વિચારધારા વધુ મજબૂત બની.
દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેમણે ભારતીય સમુદાયને સંગઠિત કરીને ભેદભાવપૂર્ણ કાયદાઓ સામે અહિંસક રીતે અવાજ ઉઠાવ્યો. આ અનુભવો આગળ જતાં ભારતમાં તેમના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના આંદોલનો માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર બન્યા.
ભારત પરત ફરીને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં જોડાયા
1915માં ભારત પરત આવ્યા બાદ ગાંધીજી ભારતીય જાહેર જીવનમાં સક્રિય બન્યા. તેમણે સ્વદેશી, સત્યાગ્રહ અને અહિંસાને કેન્દ્રમાં રાખીને બ્રિટિશ શાસન સામે વિવિધ આંદોલનોનું નેતૃત્વ કર્યું. 1930નો દાંડી કૂચ તેમના સૌથી જાણીતા આંદોલનોમાંનો એક હતો. મીઠા પરના બ્રિટિશ કાયદાના વિરોધમાં ગાંધીજી સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી સુધી પગપાળા ગયા હતા. આ સવિનય અવજ્ઞા આંદોલને સ્વતંત્રતાની ચળવળને વ્યાપક જનસમર્થન અપાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. ગાંધીજીના જીવનનો અંત 30 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ થયો, જ્યારે નવી દિલ્હીમાં નાથુરામ ગોડસેએ તેમની હત્યા કરી.
ગાંધીજી માટે આખું જીવન જ એક શાળા હતું
ગાંધીજીના શિક્ષણની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ હતી કે તેમણે શિક્ષણને માત્ર શાળા, કોલેજ કે ડિગ્રી સુધી મર્યાદિત રાખ્યું નહોતું. તેમના માટે જીવનના અનુભવો, પુસ્તકોનું વાંચન, આત્મચિંતન અને સમાજમાંથી મળતા પાઠ પણ શિક્ષણનો ભાગ હતા. આ કારણે પોરબંદરથી શરૂ થયેલી તેમની શિક્ષણયાત્રા લંડન સુધી પહોંચી હોવા છતાં તેમની સાચી શાળા તેમનું સમગ્ર જીવન બની હતી. આજે પણ 2 ઓક્ટોબરે ગાંધી જયંતી નિમિત્તે તેમના જીવન, વિચારો અને સિદ્ધાંતોને યાદ કરવામાં આવે છે.