Ethanol controversy: તાજેતરમાં કર્ણાટક રાજ્યમાં પેટ્રોલ સાથે નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં ઇથેનોલ મિશ્રિત કરવાના ગંભીર આક્ષેપોને કારણે દેશભરમાં ચર્ચાનો દોર શરૂ થયો છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવા મુજબ, વિવિધ પેટ્રોલ પંપો પરથી એકત્રિત કરાયેલા ઇંધણના નમૂનાઓની લેબોરેટરીમાં તપાસ કરવામાં આવી, જેમાં મંજૂર થયેલી 20 ટકાની મર્યાદા સામે 31 ટકા સુધી ઇથેનોલ મળી આવ્યું હતું. રાજ્યના મુખ્યમંત્રી અને સંબંધિત મંત્રીઓનું માનવું છે કે આ ગરબડ માત્ર પંપ સ્તરે નહીં પરંતુ સપ્લાય ચેઇન અને પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સના સ્તરે થઈ રહી છે.
બીજી તરફ, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOCL) અને ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) જેવી અગ્રણી જાહેર ક્ષેત્રની તેલ કંપનીઓએ આ તમામ આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા છે અને સ્પષ્ટતા કરી છે કે કંપનીઓ દ્વારા તમામ ગુણવત્તાના ધોરણોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવામાં આવે છે.
ઇથેનોલ ક્યાં અને કેવી રીતે મિક્સ કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય જનતામાં ઘણીવાર એવો ભ્રમ પ્રવર્તતો હોય છે કે પેટ્રોલ પંપ પર કામ કરતા કર્મચારીઓ ટેન્કમાં અલગથી કેમિકલ કે ઇથેનોલ ઉમેરતા હશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા આથી તદ્દન અલગ છે. શુદ્ધ ઇથેનોલ ડિસ્ટિલરીઓમાંથી સીધું સરકારી અથવા ખાનગી ઓઇલ કંપનીઓના મુખ્ય ડિપો અને ટર્મિનલ પર મોકલવામાં આવે છે. પેટ્રોલની સાથે ઇથેનોલ ભેળવવાની આખી પ્રક્રિયા ફક્ત આ સુરક્ષિત અને નિયંત્રિત ડિપો પરિસરમાં જ થાય છે. પંપ પર પહોંચતું ઇંધણ પહેલેથી જ મિશ્રિત હોય છે, જેથી સ્થાનિક સ્તરે કોઈ પણ પ્રકારના ચેડાં થવાની સંભાવના નહિવત બની જાય છે.
બ્લેન્ડિંગની મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ: ઇન-લાઇન અને સ્પ્લેશ બ્લેન્ડિંગ
ઓઇલ કંપનીઓ દ્વારા પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ઉમેરવા માટે મુખ્યત્વે બે અત્યાધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રથમ પદ્ધતિ ઇન-લાઇન બ્લેન્ડિંગ (In-Line Blending) છે, જે સૌથી સુરક્ષિત અને કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ સિસ્ટમ છે; જેમાં પાઇપલાઇનમાંથી વહેતા પેટ્રોલની સાથે ઓટોમેટેડ કેલિબ્રેશન દ્વારા ચોક્કસ માત્રામાં ઇથેનોલ ભળતું જાય છે.
બીજી પદ્ધતિ સ્પ્લેશ બ્લેન્ડિંગ (Splash Blending) છે, જેમાં ડિપો ખાતે ટેન્કર લોડ કરતી વખતે બેઝ પેટ્રોલ અને ઇથેનોલને નિશ્ચિત પ્રમાણમાં સીધા ટેન્કરમાં નાખવામાં આવે છે અને પરિવહન દરમિયાન વાહનની હિલચાલથી તે સારી રીતે એકબીજામાં ભળી જાય છે. આ બંને પદ્ધતિઓ દ્વારા ગુણવત્તાનું યોગ્ય નિયંત્રણ જાળવવાનો પ્રયાસ થાય છે.
E20 ઇથેનોલનું ગણિત અને સરકારી નિયમો (IS 17021)
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશભરમાં E20 (એટલે કે 20 ટકા ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ)ની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના તાજેતરના સ્પષ્ટતા અને ભારતીય માનક સંસ્થા (IS 17021)ના નિયમ મુજબ, વ્યાપારી ધોરણે વેચાતા ઇંધણમાં ઇથેનોલનું સ્વીકાર્ય પ્રમાણ 19 ટકાથી 21 ટકાની વચ્ચે હોઈ શકે છે. જો આ પ્રમાણ 21 ટકાથી ઉપર જાય તો તે એન્જિન માટે જોખમી બની શકે છે. સરકાર દ્વારા સમયાંતરે જુદા જુદા રાજ્યોમાંથી સેમ્પલ લઈને તેની ચકાસણી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કર્ણાટકનો આ તાજેતરનો મામલો સપ્લાય ચેઇનની પારદર્શિતા પર સવાલો ઊભા કરે છે.
પાણીથી બચાવ અને ગુણવત્તા નિયંત્રણનું મહત્ત્વ
ઇથેનોલનું રાસાયણિક સ્વરૂપ એવું હોય છે કે તે વાતાવરણમાંથી ભેજ અથવા પાણીને ખૂબ જ ઝડપથી આકર્ષિત કરે છે. જો સ્ટોરેજ ટેન્ક કે ટેન્કરમાં સહેજ પણ પાણી રહી જાય, તો ફેઝ સેપરેશન (Phase Separation)ની સમસ્યા સર્જાય છે, જેના કારણે ઇથેનોલ પેટ્રોલથી અલગ થઈને તળિયે બેસી જાય છે. આનાથી ઇંધણની ગુણવત્તા કથળે છે અને વાહનના એન્જિનમાં કાટ લાગવાની કે એન્જિન બંધ પડી જવાની મોટી સમસ્યા પેદા થાય છે. આ જ કારણ છે કે ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની માર્ગદર્શિકા મુજબ નિયમિત અંતરાલે ટેન્કની સફાઈ અને વોટર ટેસ્ટિંગ કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.