Pitru Paksha Crow Feeding: પિતૃ પક્ષ દરમિયાન પૂર્વજોને યાદ કરીને શ્રાદ્ધ, તર્પણ, પિંડદાન અને દાન કરવામાં આવે છે. આ પરંપરામાં કાગડાને ભોજન કરાવવાનું પણ વિશેષ મહત્વ માનવામાં આવે છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શ્રાદ્ધનું ભોજન ખાસ કાગડાને જ કેમ અર્પણ કરવામાં આવે છે? તેની પાછળ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને એક જાણીતી પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે.
પિતૃ પક્ષ હિંદુ ધર્મમાં પૂર્વજોના સ્મરણ અને તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો સમય માનવામાં આવે છે. 2026માં પિતૃ પક્ષની 26 સપ્ટેમ્બરથી શરુઆત થઈ ચૂકી છે અને 10 ઓક્ટોબરે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા સાથે પૂર્ણ થશે. એટલે 26 સપ્ટેમ્બરને પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ સહિત ગણવામાં આવે તો આ સમયગાળો 16 તિથિનો બને છે.
આ પણ વાંચો
કાગડાને શ્રાદ્ધનું ભોજન કેમ આપવામાં આવે છે?
હિંદુ ધાર્મિક પરંપરામાં કાગડાને પિતૃઓ સાથે જોડાયેલો પક્ષી માનવામાં આવે છે. કેટલીક ધાર્મિક માન્યતાઓમાં તેને યમરાજનો દૂત અથવા પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડનાર પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી શ્રાદ્ધ દરમિયાન તૈયાર કરેલા ભોજનનો એક ભાગ કાગડાને અર્પણ કરવાની પરંપરા છે.
માન્યતા એવી છે કે કાગડો આ ભોજન સ્વીકારે તો પિતૃઓએ અર્પણ સ્વીકાર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ બાબતને ધાર્મિક વિશ્વાસ તરીકે જોવી જોઈએ, તેનો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો તરીકે નહીં. અલગ-અલગ પ્રદેશો અને પરિવારોમાં શ્રાદ્ધની રીત-રિવાજમાં થોડો ફેરફાર પણ જોવા મળે છે.
કાગડાને ભોજન કરાવવાનો અર્થ માત્ર એક પક્ષીને ખવડાવવો નથી, પરંતુ પૂર્વજોને યાદ કરવા, તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા અને અન્નદાન કરવાની પરંપરાનો એક ભાગ છે. પિતૃ પક્ષમાં પિતૃ તર્પણ અને શ્રાદ્ધની સાથે દાન અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન કરાવવાનું પણ મહત્વ માનવામાં આવે છે.
જયંત અને કાગડાની પૌરાણિક કથા
કાગડાને પિતૃઓ સાથે જોડવાની ચર્ચામાં ભગવાન રામ અને જયંત સાથે જોડાયેલી કથા પણ ઘણીવાર કહેવામાં આવે છે. વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડમાં કાગડાના રૂપમાં આવેલા જયંતની કથા મળે છે. કથાના એક પ્રસંગમાં ઇન્દ્રપુત્ર જયંત કાગડાનું રૂપ ધારણ કરીને સીતાજીને ઇજા કરે છે. ભગવાન રામે તેના પર દૈવી અસ્ત્ર છોડ્યું અને તે કાગડો જીવ બચાવવા માટે ભાગતો રહ્યો. અંતે તે ભગવાન રામ પાસે પાછો આવ્યો અને શરણાગતિ સ્વીકારી. રામે તેને ક્ષમા કરી, પરંતુ અસ્ત્રને નિષ્ફળ કરી શકાય તેમ ન હોવાથી તેની એક આંખને નિશાન બનાવવામાં આવી.
અહીં એક મહત્વની વાત એ છે કે કથાના વર્ણનમાં પરંપરા પ્રમાણે થોડો તફાવત જોવા મળે છે. વાલ્મીકિ રામાયણમાં સીતાજીના શરીરના ઉપરના ભાગે કાગડાએ ઇજા કર્યાનો ઉલ્લેખ મળે છે, જ્યારે રામચરિતમાનસની લોકપ્રચલિત આવૃત્તિમાં સીતાજીના ચરણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તેથી બંનેને એક જ મૂળ વર્ણન તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
પિતૃ પક્ષમાં કાગડાને ભોજન આપવાનો સંદેશ
પિતૃ પક્ષમાં કાગડાને ભોજન આપવાની પરંપરા મુખ્યત્વે પૂર્વજોના સ્મરણ, અન્ન અર્પણ અને કૃતજ્ઞતા સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક માન્યતા છે. કાગડો ભોજન સ્વીકારે ત્યારે તેને પિતૃઓની તૃપ્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જોકે કાગડો ખરેખર પૂર્વજનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે કે અર્પણ સીધું તેમની આત્મા સુધી પહોંચે છે, તે ધાર્મિક માન્યતાનો વિષય છે, વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલી બાબત નથી.