Pitru Paksha 2026 Katha: હિન્દુ ધર્મમાં પિતૃ પક્ષનું અત્યંત ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે. દર વર્ષે આશ્વિન માસના કૃષ્ણ પક્ષની પ્રતિપદા તિથિથી આ પર્વની શરૂઆત થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પિતૃઓની આત્માની શાંતિ માટે તર્પણ, શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરવામાં આવે છે. પરંતુ એક પ્રશ્ન વારંવાર ઉદ્ભવે છે કે પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ પોતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કોણે કર્યું હતું? પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, એક વિશેષ ઘટના બાદ આ પરંપરા શરૂ થઈ, જે સમય જતાં પિતૃ પક્ષ પર્વ તરીકે પ્રચલિત બની.
પિતૃ પક્ષનું ધાર્મિક મહત્વ શું છે?
પિતૃ પક્ષને શ્રાદ્ધ પક્ષ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ સમય દરમિયાન પિતૃઓ પૃથ્વી પર આવે છે. તેઓ આશા રાખે છે કે તેમના સંતાનો જળ, અન્ન, વસ્ત્ર અને શ્રદ્ધાપૂર્વકના કર્મો દ્વારા તેમને તૃપ્ત કરશે. પ્રસન્ન થઈને પિતૃઓ પોતાના સંતાનોને આશીર્વાદ આપે છે અને પિતૃલોક પરત ફરે છે.
શાસ્ત્રો મુજબ, મનુષ્ય પર જન્મથી જ 3 પ્રકારના ઋણ હોય છે - દેવ ઋણ, ઋષિ ઋણ અને પિતૃ ઋણ. શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃ ઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે. માન્યતા છે કે જે લોકો પિતૃ પક્ષ દરમિયાન પોતાના પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કે તર્પણ નથી કરતા, તેમને પિતૃઓની નારાજગીનો સામનો કરવો પડે છે, જેને જ્યોતિષમાં 'પિતૃ દોષ' કહેવામાં આવે છે.
પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ શ્રાદ્ધ કોણે કર્યું હતું?
મહાભારતના 'અનુશાસન પર્વ'માં શ્રાદ્ધની શરૂઆતની કથાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. જ્યારે પિતામહ ભીષ્મ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં બાણશૈયા પર પોતાના મૃત્યુના સમયની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે યુધિષ્ઠિરને શ્રાદ્ધનું મહત્વ સમજાવતા મહર્ષિ નિમિની કથા સંભળાવી હતી.
કથા મુજબ, પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ મહર્ષિ નિમિએ પોતાના પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કર્યું હતું. મહર્ષિ નિમિના પુત્રનું અકાળ અવસાન થતાં તેઓ પુત્રશોકમાં ડૂબી ગયા હતા. પુત્રની આત્માની શાંતિ માટે તેમણે અન્ન અને જળ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કર્યું. પરંતુ ત્યારબાદ તેમના મનમાં વિચાર આવ્યો કે જે કાર્ય અગાઉ કોઈ મુનિએ કર્યું નથી, તે મેં શા માટે કર્યું?
આ મૂંઝવણ દૂર કરવા તેમણે પોતાના પિતા મહર્ષિ અત્રિનું સ્મરણ કર્યું. સ્મરણ કરતાં જ મહર્ષિ અત્રિ પ્રગટ થયા. તેઓ નિમિની ચિંતા સમજી ગયા અને તેમને પુત્રશોકમાંથી બહાર આવવા માટે સાંત્વના આપી. ત્યારબાદ મહર્ષિ અત્રિએ પિતૃઓ માટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાની શાસ્ત્રોક્ત વિધિ સમજાવી. નિમિએ પોતાના પુત્રની આત્માની શાંતિ માટે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું, જેને દેવતાઓ અને પિતૃઓએ સ્વીકાર્યું. આ ઘટના પછી અન્ય ઋષિ-મુનિઓએ પણ આ પરંપરા અપનાવી અને ધીમે-ધીમે આ પરંપરા પિતૃ પક્ષ પર્વ તરીકે પ્રચલિત થઈ.
રામાયણ અને મહાભારત કાળમાં શ્રાદ્ધનો ઉલ્લેખ ક્યાં મળે છે?
જ્યારે યુધિષ્ઠિરને શ્રાદ્ધના મહત્વની જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે મહાભારત યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા તમામ યોદ્ધાઓ અને સ્વજનોની આત્માની શાંતિ માટે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું હતું.
આ ઉપરાંત, ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રી રામે પણ પોતાના પિતા રાજા દશરથનું શ્રાદ્ધ કર્યું હોવાનો ઉલ્લેખ રામાયણમાં છે. પૌરાણિક કથાઓ મુજબ, માતા સીતાએ ફાલ્ગુ નદીના કિનારે રેતીના પિંડ બનાવીને રાજા દશરથને અર્પણ કર્યા હતા.