Vitamin B12 Levels by Age: વિટામિન બી 12 (કોબાલામીન) એ આપણા શરીર માટે એક અત્યંત આવશ્યક પોષક તત્વ છે. તે આપણા મગજની કામગીરી, ચેતાતંત્ર (Nervous System) ને સ્વસ્થ રાખવા અને શરીરમાં લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) તેમજ DNA બનાવવા માટે જરૂરી છે.
આપણું શરીર જાતે વિટામિન B12 બનાવી શકતું નથી, તેથી તેને ખોરાક અથવા સપ્લિમેન્ટ્સ દ્વારા મેળવવું પડે છે. ઉંમર વધવાની સાથે શરીરની B12 શોષવાની ક્ષમતા ઘટતી જાય છે, તેથી ઉંમર પ્રમાણે તેનું સ્તર જાળવી રાખવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
ઘણા લોકોનો પ્રશ્ન હોય છે કે ઉંમર પ્રમાણે વિટામિન બી 12નું લેવલ કેટલું હોવું જોઈએ? આ લેખમાં આપણે ઉંમર પ્રમાણેની સામાન્ય રેન્જ, ઉણપના લક્ષણો, કારણો અને વિટામિન બી 12 વધારવાના સરળ ઉપાયો વિશે વિગતવાર જાણીએ.
વિટામિન બી 12 શું છે?
વિટામિન બી 12 (Vitamin B12) જેને કોબાલામિન (Cobalamin) પણ કહેવામાં આવે છે, તે શરીર માટે અત્યંત જરૂરી પાણીમાં દ્રાવ્ય (Water-Soluble) વિટામિન છે. તે લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) બનાવવામાં, મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમને સ્વસ્થ રાખવામાં તેમજ DNAના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
શરીર પોતે વિટામિન બી 12 બનાવી શકતું નથી, તેથી તે ખોરાક અથવા જરૂર પડ્યે સપ્લિમેન્ટ દ્વારા મેળવવું પડે છે. આ વિટામિન મુખ્યત્વે દૂધ, દહીં, પનીર, ઈંડા, માછલી, ચિકન, માંસ અને બી 12થી સમૃદ્ધ (Fortified) ખાદ્યપદાર્થોમાં મળે છે.
ઉંમર પ્રમાણે વિટામિન બી 12 નું સ્તર કેટલું હોવું જોઈએ?
વિટામિન બી 12 નું સ્તર સામાન્ય રીતે પિકોગ્રામ પ્રતિ મિલીલીટર (pg/mL) માં માપવામાં આવે છે. જો કે લેબોરેટરી પ્રમાણે આ આંકડાઓમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે, પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતો દ્વારા નીચે મુજબનું સ્તર સામાન્ય માનવામાં આવે છે:
નવજાત અને બાળકો (0 થી 18 વર્ષ): 300 – 1,200 pg/mL
બાળકોમાં મગજ અને ચેતાતંત્રના યોગ્ય વિકાસ માટે આ ઉંમરે B12 નું પૂરતું પ્રમાણ હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
પુખ્ત વયના લોકો (19 થી 59 વર્ષ): 200 – 900 pg/mL
આ ઉંમરમાં સામાન્ય સ્તર 200 થી શરૂ થાય છે, પરંતુ જો તમારું સ્તર 300 pg/mL થી નીચે હોય, તો ડાયેટમાં ફેરફાર કરવો અથવા ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
વૃદ્ધો (60+ વર્ષ): 300 – 900 pg/mL
ઉંમર વધવાની સાથે શરીરની પાચનક્ષમતા નબળી પડે છે, જેના કારણે ખોરાકમાંથી B12 નું શોષણ ઘટી જાય છે. આ કારણે વૃદ્ધોમાં ઉણપનું જોખમ સૌથી વધુ રહે છે.
ખાસ નોંધ: જો તમારું સ્તર 200 અને 300 pg/mL ની વચ્ચે છે, તો તેને "બોર્ડરલાઈન" (Borderline) ગણવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં પણ તમને થાક કે નબળાઈ જેવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે.
વિટામિન બી 12 ની ઉણપના લક્ષણો
શારીરિક નબળાઈ અને થાક: પૂરતી ઊંઘ લેવા છતાં આખો દિવસ થાક લાગવો એ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. આ મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયાને કારણે થાય છે.
હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી: ચેતાતંત્ર ને નુકસાન થવાને કારણે હાથ અને પગના તળિયામાં સોય ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી કે ખાલી ચડવી.
યાદશક્તિ નબળી પડવી: વસ્તુઓ ભૂલી જવી, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ થવી અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિમેન્શિયા જેવી સ્થિતિ ઊભી થવી.
મોઢામાં ચાંદા પડવા: જીભ લાલ થવી, સૂજી જવીઅને વારંવાર ચાંદા પડવા.
ચક્કર આવવા અને શ્વાસ ફૂલવો: શરીરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન ન પહોંચવાને કારણે થોડું ચાલવાથી પણ શ્વાસ ચડી જવો.
શરીરમાં વિટામિન બી 12 કેમ ઘટી જાય છે?
શાકાહારી આહાર: વિટામિન બી 12 મુખ્યત્વે પ્રાણીજન્ય ખોરાકમાંથી મળે છે. તેથી જે લોકો સંપૂર્ણ શાકાહારી છે, તેમનામાં આ ઉણપ સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
ઉંમર અને પાચનની સમસ્યા: 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોના પેટમાં એસિડનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે, જે ખોરાકમાંથી B12 છૂટું પાડવા માટે જરૂરી છે.
દવાઓનો વધુ પડતો ઉપયોગ: એસિડિટીની દવાઓ અને ડાયાબિટીસ માટેની મેટફોર્મિન જેવી દવાઓ લાંબા સમય સુધી લેવાથી B12 નું શોષણ ઘટી જાય છે.
પેટના રોગો: સિલિયાક ડિસીઝ અથવા આંતરડાની કોઈ સર્જરી થઈ હોય તો શરીર B12 પચાવી શકતું નથી.
વિટામિન બી 12 નું સ્તર કેવી રીતે સુધારવું?
શાકાહારી સ્ત્રોત: દૂધ, દહીં, ચીઝ, પનીર અને ફોર્ટિફાઇડ ફૂડ્સ (જેમ કે ફોર્ટિફાઇડ સિરિયલ્સ અને ન્યુટ્રિશનલ યીસ્ટ).
માંસાહારી સ્ત્રોત: ઈંડા, માછલી, ચિકન અને મટનમાં વિટામિન બી 12 ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.
સપ્લિમેન્ટ્સ: જો ખોરાકથી ઉણપ પૂરી ન થતી હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ મિથાઈલકોબાલામીનની ગોળીઓ લઈ શકાય.
ઇન્જેક્શન: જે લોકોના આંતરડા B12 શોષી શકતા નથી અથવા જેમનું સ્તર ખૂબ જ ઓછું છે (150 pg/mL થી નીચે), તેમને ડોક્ટર સીધા સ્નાયુઓમાં B12 ના ઇન્જેક્શન લેવાની સલાહ આપે છે.
નિયમિતપણે દર વર્ષે રક્ત પરીક્ષણ કરાવીને તમારા વિટામિન બી 12 ના સ્તરની તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે, જેથી ભવિષ્યમાં ચેતાતંત્રને લગતી ગંભીર સમસ્યાઓથી બચી શકાય.
કોને નિયમિત વિટામિન બી 12 ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ?
- 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો
- સંપૂર્ણ શાકાહારી લોકો
- ડાયાબિટીસની કેટલીક દવાઓ લેતા દર્દીઓ
- પેટની સર્જરી કરાવેલા લોકો
- વારંવાર થાક અનુભવતા લોકો
- એનિમિયાના દર્દીઓ
વિટામિન બી 12 ટેસ્ટ ક્યારે કરાવવો?
જો તમને સતત થાક, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી, યાદશક્તિમાં ઘટાડો અથવા એનિમિયાના લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લઈને વિટામિન બી 12 બ્લડ ટેસ્ટ કરાવી શકાય.