દિનેશ પ્રસાદ. એકલા શાળા બાળકોમાં મૂલ્યો કેળવી શકતી નથી. પરિવાર એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વિદ્યાર્થીઓ તેમના માતાપિતાના વર્તનમાંથી શીખે છે. જો ઘરમાં બીજાઓ માટે આદર હોય, તો તેઓ આદર શીખે છે. જો ઘરમાં શિસ્ત હોય, તો તેઓ શિસ્ત શીખે છે. જો ઘરમાં ફક્ત અધિકારોની ચર્ચા થાય છે, ફરજોની નહીં, તો આ બાળક પર અસર કરે છે. શાળા આ શિક્ષણ માટે એક વ્યવસ્થિત અને વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે. શિક્ષક ફક્ત વિષયવસ્તુ આપનાર નથી; તેઓ એક માર્ગદર્શક પણ છે જે બાળકોના વિચારને માર્ગદર્શન આપે છે. તેથી, શાળાઓમાં નાગરિક ભાવના, બંધારણીય મૂલ્યો, પર્યાવરણીય જાગૃતિ, ડિજિટલ નાગરિકતા, સામાજિક જવાબદારી અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને કેળવવા, તેમને જીવન સાથે જોડવા જરૂરી છે. નવી શિક્ષણ પ્રણાલી સામે આ સૌથી મોટો પડકાર અને તક બંને છે: બાળકોને માત્ર ભવિષ્યની નોકરીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના નાગરિક તરીકે પણ તૈયાર કરવા.
આજના સંદર્ભમાં, "નિયંત્રણ" શબ્દને જુલમના અર્થમાં નહીં, પરંતુ આત્મ-નિયંત્રણના અર્થમાં સમજવો જોઈએ. બાહ્ય નિયંત્રણની પોતાની મર્યાદા હોય છે. કાયદો વ્યક્તિને કંઈક કરતા અટકાવી શકે છે, પરંતુ કોઈ કાયદો કે રક્ષક દરેક પરિસ્થિતિમાં તેનું રક્ષણ કરી શકતો નથી. ફક્ત વ્યક્તિનો અંતરાત્મા અને મૂલ્યો જ ભૂમિકા ભજવે છે. આ શિક્ષણની સૌથી મોટી શક્તિ છે. જે યુવાની પાસે સ્વ-શિસ્ત હોય છે તેને દરેક પગલે સૂચના આપવાની જરૂર નથી. જે વ્યક્તિ સાચા અને ખોટાને સમજે છે તે એકલા હોવા છતાં પણ સાચા નિર્ણયો લેવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
જે વ્યક્તિ પોતાની ફરજો જાણે છે તે ફક્ત સજાના ડરથી જવાબદાર નાગરિક નથી બનતો. તેથી, શિક્ષણનું અંતિમ લક્ષ્ય બાહ્ય શિસ્ત નહીં, પણ આંતરિક શિસ્ત કેળવવાનું હોવું જોઈએ. જેન ઝી અને જનરલ આલ્ફાનો સામનો કરી રહેલી દુનિયા તકોથી ભરેલી છે, પરંતુ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ પડકારોથી ભરેલી છે. AI રોજગારનું સ્વરૂપ બદલી રહ્યું છે, ઇન્ટરનેટ મીડિયા વિચારોને પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે અને ડિજિટલ વિશ્વ બાળકોની શીખવાની રીત બદલી રહ્યું છે. આવા સમયે, આપણે નક્કી કરવું જોઈએ કે આપણે આપણા બાળકોને ફક્ત ટેકનોલોજી ચલાવવાનું શીખવીશું કે તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવાનું; ફક્ત અધિકારોની માંગણી કરવા માટે કે તેમની ફરજો પૂર્ણ કરવા માટે; ફક્ત સફળ થવા માટે કે ન્યાયી બનવા માટે.
હકીકતમાં, રાષ્ટ્ર નિર્માણ ફક્ત મોટા પ્રોજેક્ટ્સ વિશે નથી. તે લાખો નાગરિકોના નાના, જવાબદાર કાર્યો વિશે છે. આ જવાબદાર નાગરિકો શાળાના વર્ગખંડો, કૌટુંબિક મૂલ્યો અને સામાજિક વાતાવરણમાં રચાય છે. તેથી, અધિકારો તેમને સશક્ત બનાવે છે, ફરજો તેમને જવાબદાર બનાવે છે, મૂલ્યો તેમને માર્ગદર્શન આપે છે અને મૂલ્યો તેમને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ તેમના નિર્ણયોને વળગી રહેવા માટે સશક્ત બનાવે છે. શિક્ષણ આ બધાને એકીકૃત કરવાનું સૌથી અસરકારક માધ્યમ છે. આખરે, રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ફક્ત આપણી આગામી પેઢી કેટલી શિક્ષિત છે તેના દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેઓ તેમના શિક્ષણનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે તેના દ્વારા નક્કી થશે - પછી ભલે તે આત્મનિર્ભરતા માટે હોય કે સમાજ અને રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે. આ તે તફાવત છે જે એક સક્ષમ પેઢીને જવાબદાર પેઢીમાં પરિવર્તિત કરે છે. અને વિકસિત ભારત માટે, આપણને ફક્ત સક્ષમ જ નહીં પરંતુ એક જવાબદાર, સંસ્કારી અને કર્તવ્યનિષ્ઠ યુવા ભારતની જરૂર છે.
(લેખક- પ્રો. દિનેશ પ્રસાદ સકલાણી)